424) PENEZ NEDİR?

Yayin Tarihi 28 Eylül, 2009 
Kategori TÜRK DÜNYASI

PENEZ NEDİR?

image0011.gif  

   Penez, XV. Yüzyıldan itibaren Osmanlı’da kullanılmış bir para birimi olarak karşımıza çıkar. Fatih döneminde ilk altın paranın basılmasına kadar Osmanlı’da para birimi gümüş akçe idi. Bu önemli adımdan sonra da ikili maden (altın ve gümüş) para sisteminin yaygınlaşması bir anda gerçekleşmedi. Diğer ülkelerle yapılan ticaret, fetihler ve genişlemeye paralel olarak Venedik dukası, İspanyol riyali gibi yabancı paralar da Osmanlı piyasalarında tedavül etmekteydi. Bunların yanısıra bazı yerel paralar da piyasada yoğun olarak mevcuttu. Bunların arasında Eflak-Boğdan, Erdel ve Macaristan civarında kullanılan “penz” de bulunmaktaydı(1) . Bu para birimi penez olarak dilimize geçmiştir.  

   Penez’in para birimi olarak kullanılmasını Osmanlı vergi kanunlarında görmekteyiz:

   Ağnam resmi : Osmanlı’da küçük baş hayvanlardan alınan bir vergidir. Bölgelere göre farklılıklar mevcuttur. 

   “Vidin sancağında üç koyundan bir akçe, İmroz ve Limni adalarında ise koyun başına birer akçe alınmaktaydı. Sis (Kozan) sancağında Kayıtbay kanununa göre her koyun için bir Halebî akçe. Urfa’da ise Akkoyunlu Uzun Hasan kanunu gereğince her yüz koyundan bir koyun ve iki Osmânî akçe, Lipva‘da her yirmi koyundan mirî için bir koyun, yirmiden az olandan ise koyun başına üç penez (1,5 Osmanlı akçesi) isteniyordu.”(2)

   Bu alıntıda geçen Lipva (Lipova veya Lipve), Temeşvar sancağı olarak bilinen bölgedir. Temeşvar, yukarıda bahsedilen Eflak-Boğdan, Erdel ve Macaristan civarı olarak tarif edilen bölgede bulunmaktadır. Ayrıca 3 penezin 1,5 akçeye denk geldiğini de görmekteyiz. Ancak bu alıntının tam tarihi veya kaynağı belirtilmemiş olduğu için, XVI ve XVII. yüzyıllar diyebiliriz. 

   Bac-ı bazar : Kısaca şehir kapısı gümrük vergisidir. 

Adet-i Cisirha ve bac-ı bazar ve panayırha-i nefs-i Gûla: … ve bazara gelen galle füruht olundukda on kileden ziyade olan galleden resm-i keyl diyu iki penez alınır…(3)

   Burada bahsedilen resm-i keyl (resm-i kile), bac resmi dışında kalan diğer mallardan alınan bir ölçü-tartı resmidir. Bu alıntıdan XV ve XVI. yüzyıllarda penezin bir para birimi olarak kabul gördüğünü anlamaktayız.

   Osmanlı’da penez’in para birimi olarak kullanılmasına başka örneklerin de bulunabileceğini düşünüyorum.

Takı olarak penez

   Penez, ilk ortaya çıkışı itibarıyla, özellikle başlıklarda ve kemerlerde süs olarak kullanılan paralara verilen isimdir. Kadınların aciz durumda kalmamaları için bir çeşit sigorta olarak üzerlerinde ziynet haline getirilmiş para taşımaları eski bir gelenektir. Varlıklı olanlar penez olarak altın ve gümüş paraları veya yine altın veya gümüşten imal edilmiş desenli pulları kullanmışlardır.

   Bugün penez olarak adlandırdığımız altın benzeri, genellikle sarı tenekeden imal edilmiş pulların ortaya çıkışı, bir gelenek halini alan bu tür başlık ve kemerlerden varlıklı olmayanların da edinme ihtiyacından doğmuş olduğu genel kabul gören görüştür. Bu pulların çok büyük çoğunluğu II. Mahmud dönemi altınlarının kalıbındadır ya da kendilerine has desenleri olsa da bir açıdan bu paralara benzetilmiştir. Bu grubun Adbülmecid’in para reformundan sonra ortaya çıktığı görüşündeyim. Geçerli oldukları dönemde, yani II. Mahmud döneminde bunların basılması kalpazanlık olacağı ve cezası da ağır olduğuna göre, söz konusu paraların tedavülden kaldırılmasından sonra taklitlerinin üretilmeleri mantığa uygun olacaktır.

   Son yıllarda Osmanlı paralarından üretilen takıların rağbet görmesi ile, mecidiye aksamından paraların çoğunluğu kalitesiz döküm taklitlerinin üretildiğini görüyoruz. Bunların gelecekte 21. yüzyıl penez örnekleri olarak nümismatların karşılarına çıkmaları muhtemeldir.

   Penezlerin takı haricinde kullanımı

   II.Abdülhamid dönemindeki bozuk para sıkıntısı sonucunda, eski bakır paraların üzerine kontrmark vurularak yerel çözümler üretilmiştir. Bu bozuk para sıkıntısı 25. yılında 5 ve 10 paralık bozuklukların basılmaya başlamasına kadar sürdü. Bu dönemde eski bakır para bulunmadığı yerlerde, penezlerin dahi damgalanarak kullanıldığı görülmektedir. Bunun bir örneği TND Bülten No:2’de Garo Kürkman’ın yazısında yayınlanmıştır (s.31-32). 

   Ayrıca, bu döneme ait olmadığını düşündüğüm, muhtemelen cumhuriyet döneminde de kullanılmış olabilecek, genellikle şekiller veya latin harfi ile damgalanmış örnekler de ele geçmiştir. Bunların yerel bir bölgede, belki de bir kahvehanede jeton, fiş, vs. olarak kullanıldığı düşünmekteyim.

   Penez örnekleri

  Çeşitli çap ve desende penez örnekleri ele geçmiştir, halen ele geçmektedir.

Sürşarjlı Örnekler

image00211.jpg

image0036.jpg

image0042.jpg

image0051.jpg

image006.jpg

image007.jpg

image008.jpg

image009.jpg

image010.jpg

ERKAN YALÇIN

http://www.osmanliparalari.com/

1. Ali AKYILDIZ: Para Pul Oldu – Osmanlı’da kağıt para, maliye ve toplum, 2003, s.31“ Doğu’da İran şâhîsi, Mısır’da pâre, Eflâk-Boğdan, Erdel ve Macaristan civarında penz, Kırım’da kefevî akçe tedavül etmekteydi.

2. Feridun EMECEN: Osmanlı Araştırmaları – Ağnam Resmi (Vergisi) http://www.os-ar.com/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=501899

3.  Ömer Lütfi BARKAN: XV ve XVI’ıncı Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları, 1. Cilt: Kanunlar, 2001, s.138

4.  http://www.turknumismatik.org.tr/turkce/yayinlar/bultenler/bulten002/makale14_tr.html

penez.jpg

Hazırlayan: Yılmaz Karahan 

Yorumlar

“424) PENEZ NEDİR?” yazisina 6 Yorum yapilmis

  1. ZEYNEP İNCİ yorum tarihi 30 Eylül, 2009 00:31

    *EVET.9 SENE ÖNCE,KUYUMCUM BÖYLE BİR KOLYE YAPMIS.ALIN BUNU DEDİ.ALDIM.ÖYLECE DURUYOR.

  2. servet zengın yorum tarihi 28 Ekim, 2010 19:56

    sen bu kolyeyı satmayı dusunuormusun dusunuorsanız bana vesselam_2020æ hotmail adrsınden ulasabılırmısın

  3. adem yorum tarihi 27 Aralık, 2010 17:09

    bendede var 3 cesit boy var ilgilenen varsa mail ile ulasabilir

  4. İsmail çaka yorum tarihi 4 Ekim, 2012 13:17

    Ben elazığ dan yazıyorum penez denilen şey para mi ben köyde buldum 1 tane aynısı yukarıdaki resimlerin en altdan 2. si kaç yıllık tekrar siteye girme imkanım olmaya bilir bu adresdeym http://www.facebook.com/ismail.caka

  5. hüsexn yorum tarihi 2 Mayıs, 2014 17:50

    ben uşakta köyde otruyom benim kapı komşum üç kurplu küpün içnde ceylan derisi gbi derixe sarılı buldu 13 kg 14 kg arası gelyo ot kantarıyla tarttık nasıl olur nere satılır kaç para eder bilmyoz tane olarak 9218 tane dokuz bin ikiyüz on sekiztane. Nası yapcz kime dycez bilmyoz.

  6. NUMISMATIC COLLECTION, OTTOMAN EMPIRE | Bahadır Han Gerez yorum tarihi 31 Mart, 2015 12:19

    […] Akçenin tarihçesi: Wikipedia link Paranın tarihi: TC Darphanesi Eski şeyler hakkında makale: blog Koleksiyoner: Altay Coins Penez nedir?: Makale […]

Yorum yap