511) (1921-1924) Anayasa Tartışmalarına Cevap

Yayin Tarihi 4 Eylül, 2026 
Kategori SİYASİ

(1921–1924)

ANAYASA TARTIŞMALARINA CEVAP

Siyaset arenasında, 1921 Anayasası ile 1924 Anayasası karşılaştırılmakta; bu anayasalar hakkında yapılan bazı değerlendirmelerle, sanki birbirine karşıt iradeler veya farklı güçler tarafından hazırlanmışlar gibi bir algı yaratılmaktadır.

Şu husus iyi bilinmelidir:

1921 Anayasası, devlet teşkilatının bütün ayrıntılarını düzenleyen kapsamlı bir anayasa değildir. Yalnızca 24 maddeden oluşan, kısa ve çerçeve niteliğinde bir anayasadır. Bununla birlikte millî egemenliğe dayanan yeni devlet düzeninin temelini oluşturmuştur.

Millî Mücadele şartları içinde hazırlanan 1921 Anayasası; egemenliğin kayıtsız ve şartsız millete ait olduğunu kabul etmiş, yasama ve yürütme yetkilerini Büyük Millet Meclisinde toplamıştır. Ayrıca savaş ilanı ve barış antlaşması yapma yetkisini de Büyük Millet Meclisine vermiştir.

1921 Anayasası’nın ilk hâlinde “Devletin dini İslam’dır” hükmü bulunmamaktadır. Ancak 7. maddede, “ahkâm-ı şer’iyenin tenfizi”, yani şer’î hükümlerin yürütülmesi, Büyük Millet Meclisinin yetkileri arasında sayılmıştır.

Cumhuriyet’in ilan edildiği 29 Ekim 1923 tarihinde yapılan anayasa değişikliğiyle, Türkiye Devleti’nin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğu hükme bağlanmış; Anayasa’nın 2. maddesine de şu hüküm eklenmiştir:

“Türkiye Devletinin dini, din-i İslâmdır. Resmî lisanı Türkçedir.”

1924 Anayasası’nın ilk hâlinde de “Türkiye Devletinin dini, din-i İslâmdır” hükmü yer almıştır. Bu hüküm 10 Nisan 1928 tarihinde Anayasa’dan çıkarılmıştır. 1928’den 1937 yılına kadar Anayasa’da devletin dini veya laiklik konusunda doğrudan bir hüküm bulunmamıştır.

5 Şubat 1937 tarihinde yapılan değişiklikle cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık ilkeleri 1924 Anayasası’nın 2. maddesine eklenmiştir:

“Türkiye Devleti Cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, lâik ve inkılâpçıdır. Resmî dili Türkçedir. Başkenti Ankara şehridir.”

Sözümüzün özü:

Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kuruluş iradesine ve tarihî gelişimine saygılı olalım; anayasa tarihini siyasi tartışmalar uğruna istismar etmeyelim.

1921 Anayasası millî egemenliğe dayanan yeni devletin temelini atmış, 1924 Anayasası ise ilan edilmiş olan Cumhuriyet’in anayasal ve kurumsal yapısını daha kapsamlı biçimde düzenlemiştir. Biri Millî Mücadele döneminin, diğeri Cumhuriyet’in kuruluş ve teşkilatlanma döneminin anayasasıdır. Birbirlerinin karşıtı değil, aynı tarihî ve anayasal gelişmenin birbirini tamamlayan aşamalarıdır.

“Onlar 1921 Anayasası’nı istiyor, biz 1924 Anayasası’nı savunuyoruz.” biçimindeki basit ve ayrıştırıcı söylemlerden vazgeçelim.

Türk tarihi bir bütündür.

YILMAZ KARAHAN

NOT: Bu makalenin hazırlanması ve düzenlenmesi sürecinde yardımcı araç olarak ChatGPT’den yararlanılmıştır.

Paylaş:

Yorumlar

Yorum yap