1077) Türk Devletlerinde Türban Uygulamaları
Yayin Tarihi 14 Ekim, 2026
Kategori TÜRK DÜNYASI
TÜRK DEVLETLERİNDE TÜRBAN UYGULAMALARI
(Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan ve Kırgızistan)
Türk devletlerinde başörtüsü ve türban konusunda uygulanan kurallar, zaman zaman “Türban yasaklandı” şeklinde tek bir ifadeyle anlatılmaktadır. Oysa düzenlemelerin kapsamı ülkeden ülkeye değişmektedir. Bazı sınırlamalar okullarla ilgilidir; bazıları yüzün tanınmasını engelleyen kıyafetlere yöneliktir. Bazı ülkelerde ise geleneksel başörtüsü kabul edilirken dinî kıyafet olarak değerlendirilen örtünme biçimleri sınırlandırılmaktadır.
Bu nedenle önce kavramları ayırmak gerekir. Başörtüsü ve türban, farklı kullanım ve toplumsal anlamlar taşımakla birlikte yüzü açık bırakır. Peçe, nikap ve burkanın yüzü örten biçimleri ise kişinin kimliğinin belirlenmesi bakımından ayrı bir konudur. Yüzü kapatmayı yasaklayan bir düzenleme, kendiliğinden başörtüsü veya türban yasağı anlamına gelmez.
AZERBAYCAN: OKUL ÜNİFORMASI VE LAİK EĞİTİM
Azerbaycan’da uygulamanın merkezinde devlet okullarındaki kıyafet kuralları bulunmaktadır. Eylül 2026’da yapılan değişiklikler, belirlenmiş okul üniformasının bütünlüğünü bozan ve eğitimin laiklik ilkesiyle bağdaşmadığı belirtilen kıyafet unsurlarını sınırlandırmıştır. Düzenlemenin başörtüsüne uygulanması, öğrenciler ve öğretmenler bakımından tartışmalara ve protestolara yol açmıştır.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, okul kıyafetine ilişkin sınırlamanın bütün ülkede ve günlük hayatın her alanında geçerli bir başörtüsü yasağı gibi sunulmamasıdır. Uygulama, esas olarak laik eğitim anlayışının okul ortamındaki kıyafet kurallarına yansıtılmasıyla ilgilidir.
KAZAKİSTAN: OKULLARDA DİNÎ KIYAFET SINIRLAMASI
Kazakistan’da 2016’dan beri uygulanan okul üniforması kuralları, dinî aidiyeti gösteren kıyafet unsurlarının okul formasına eklenmesini engellemektedir. Başörtüsüne yönelik okul sınırlamaları bu çerçevede uygulanmaktadır. Eylül 2026’da eğitim bakanının, başörtüsüne izin veren özel okulların ruhsatlarını kaybedebileceğini açıklaması, uygulamanın özel okullar açısından da gündemde olduğunu göstermiştir.
Bundan ayrı olarak, 30 Haziran 2025’te kamusal yerlerde yüzün tanınmasını engelleyen kıyafetlere ilişkin bir yasak kabul edilmiştir. Sağlık, hava koşulları ve belirli faaliyetler için istisnalar içeren bu düzenleme, yüzü açık bırakan başörtüsüyle aynı kapsamda değildir.
Dolayısıyla Kazakistan’da okul üniforması kuralı ile kamusal alandaki yüz kapatma yasağı birbirine karıştırılmamalıdır.
TÜRKMENİSTAN: GELENEKSEL KIYAFET VE İDARİ DENETİM
Türkmenistan’da kadınların giyimi üzerindeki denetim, yalnızca dinî örtünmeyle sınırlı değildir. Geleneksel elbiseler, başörtüsünün biçimi ve rengi gibi konular da idari müdahalelere konu olabilmektedir.
Mart 2025’te Aşkabat’ta bazı çalışan kadınlara sarı başörtüsü veya sarı elbise giyme talimatı verildiği; bu tür kuralların çoğunun açık bir hukuk metnine dayanmadan uygulandığı bildirilmiştir. Bu durum, Türkmenistan’da bütün başörtülerinin yasak olduğu iddiasıyla bağdaşmamaktadır.
Okullarda dinî örtünme biçimlerinin kabul edilmediğine, geleneksel millî başlıkların ise tercih edildiğine ilişkin haberler bulunmaktadır. Ancak bunları, kapsamı açıkça belirlenmiş ve ülkenin her yerinde bütün başörtülerini yasaklayan tek bir kanun olarak sunmak doğru değildir. Türkmenistan’da yazılı düzenlemeler ile fiilî idari uygulamalar arasındaki ayrım özellikle önemlidir.
ÖZBEKİSTAN: GELENEKSEL BAŞÖRTÜSÜNE İZİN, DİNÎ KIYAFETE SINIRLAMA
Özbekistan’da 2021’de kız öğrencilerin beyaz veya açık renkli, başın arkasından bağlanan geleneksel başörtüleri ve millî başlıklarla okula gelebilmelerine istisnai izin verileceği açıklanmıştır. Bu karar, her türlü örtünme biçiminin koşulsuz serbest bırakılması anlamına gelmemektedir.
Nitekim Eylül 2026 tarihli bölgesel haberler, Özbekistan’da okullarda ve kamu kurumlarında dinî başörtüsüne yönelik sınırlamaların sürdüğünü bildirmektedir. Bu nedenle geleneksel başörtüsüne tanınan izin ile dinî kıyafet olarak değerlendirilen türbana ilişkin uygulamalar ayrı ele alınmalıdır.
Özbekistan’da 2023’te ayrıca kamusal yerlerde kişinin tanınmasını engelleyecek ölçüde yüzünü kapatmasına yönelik düzenleme kabul edilmiştir. Bu da yüzü açık bırakan başörtüsünden farklı bir konudur.
KIRGIZİSTAN: YÜZÜ KAPATAN KIYAFETLERE YASAK
Kırgızistan’da uygulamanın belirleyici noktası, yüzün açık kalmasıdır. Ülke çapında yüzü açık bırakan başörtüsü veya türbana yönelik genel bir yasak bulunmamaktadır. Okullarda kıyafet kuralları nedeniyle yerel anlaşmazlıklar yaşanabilse de bunlar ülke genelinde geçerli bir yasak anlamına gelmemektedir.
1 Şubat 2025’te yürürlüğe giren düzenleme, kamusal yerlerde ve devlet kurumlarında kişinin kimliğinin belirlenmesini engelleyen kıyafetleri kapsamaktadır. Nikap ve yüzü tamamen kapatan örtüler bu çerçevede yasaklanmış; ihlal için 20.000 Kırgız somu para cezası öngörülmüştür.
Yetkililer, düzenlemeyi insanların yüzlerinin görülebilmesi, kimliklerinin belirlenebilmesi ve kamu güvenliğinin sağlanmasıyla gerekçelendirmektedir. Yüzü tamamen kapatan kıyafetlerin Kırgız kadınlarının geleneksel giyiminde bulunmadığı da belirtilmektedir.
Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, 5 Nisan 2025’te devlet haber ajansı Kabar’a verdiği açıklamada, yüzü açık olan başörtülü kadınlara polisin müdahale etmemesini istemiştir. Örtünün başa sarılmasını veya çene altından bağlanmasını kadının kendi tercihi olarak değerlendirmiş; esas şartın yüzün açık kalması olduğunu belirtmiştir.
Dolayısıyla Kırgızistan’daki yüz kapatma yasağı, yüzü açık bırakan başörtüsü veya türbanla aynı kapsamda değildir.
DEVLETİN GEREKÇELERİ VE TOPLUMSAL TARTIŞMA
Bu uygulamaların savunulmasında laik eğitim, okul disiplini, güvenlik ve millî kıyafetlerin korunması gibi gerekçeler öne çıkmaktadır. Eleştiriler ise inanç özgürlüğü, kadınların kıyafet tercihleri ve çocukların eğitim hakkı üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Millî kültürü korumak, o kültürün dilini, tarihini, sanatını ve geleneklerini öğretmeyi gerektirir. Kıyafet bu bütünün bir parçasıdır. Bir insanın millî kimliğini veya devletine bağlılığını yalnızca başındaki örtü üzerinden değerlendirmek yeterli değildir.
Laik eğitim düzeni korunurken uygulanacak kuralların amacı, kapsamı ve dayanağı açık olmalıdır. Öğrenci, veli ve öğretmen hangi kurala tabi olduğunu bilmelidir. Kıyafet anlaşmazlıklarının çocukların eğitimden uzaklaşmasına yol açmaması da gözetilmelidir.
YILMAZ KARAHAN
NOT: Bu makalenin hazırlanmasında ChatGPT’den yararlanılmıştır.
*Bilgiler, 14 Ekim 2026 itibarıyla erişilebilen kaynaklara göre hazırlanmıştır.*
Yorumlar
“1077) Türk Devletlerinde Türban Uygulamaları” yazisina 2 Yorum yapilmis
Yorum yap
Fevkalade Gereklı Ve Aydınlatıcı yazı olmuş Sn.ay.K.han.
BEN HALÂ Bizdekilere yapılan ikazın nedenini anlaya
Madım