--------------------------------------------------------------------------------
Arap Devletleri (Emevi-Abbasi) 7. 8. ve 9. yüzyılda Turan İllerine yaptığı baskınlarla ganimetler elde edip savunmasız Türk gençlerini esir alarak Bağdat ve Şam’a getiriyordu. Esir Türk erkekleri yiğitliğinden dolayı, saray ve savunma hizmetlerinde görevlendiriliyordu. Savaşçı Türk gençleri ise genellikle muhalif Mısır’a gönderilirdi.
Mısır’a gelen Türk askerlerine “memlûk” denirdi..
Memlûk sözcüğü Arapçada köle demektir.
Genelde Memlûk kelimesi 9. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar İslam dünyasında faaliyet göstermiş beyaz köle kökenli askerler için kullanılmıştır. Memlûk kelimesi, genç hizmetkâr, azat edilmiş köle, delikanlı ve efendisine bağlı muhafız anlamları da taşır.
Memlûkler'in çoğu başta Kıpçaklar olmak üzere Türk halkları ile başta Çerkezler olmak üzere Kuzey Kafkasyalılardan ibaretti.
Mısır’da; teşkilatçı olan Türk askerlerinin oluşturduğu güç, Arapların idari zafiyetinden yararlanarak yönetimleri ele geçirmiştir.
Mısır’da kurulmuş 3 memlûk Türk Devleti vardır:
1)Tolunoğulları
2)Akşitler veya İhşidiler
3)Memlûklular
Türkler Memlûk Sultanlığına Kölelerin Yurdu anlamında “Kölemen Devleti” demiştir. Bu 3 Devlette, askeri yönetimle idare edilmiştir. Devletlerin resmi dili Türkçe ve Arapçadır.
1)TOLUNOĞULLARI (868-905)
Mısır’da kurulan ilk Türk devletidir. Bu devlet, Fergana Türk’ü Ahmed bin Tolun tarafından kurulmuştur. Sınırlarını Bingazi’den Çukurova’ya kadar genişletmiştir. Ordu, Türk askerlerinden oluşuyordu. 905 yılında Abbasiler tarafından yıkılmıştır.
2)AKŞİTLER veya İHŞİDİLER (935-969)
Kurucusu Fergana Türk’ü Muhammed Bin Togaç’tır. Türkler ilk kez Kabe’nin bulunduğu Hicaz bölgesini bu dönemde alarak yönetmişlerdir. 969 yılında Fatimiler tarafından yıkılmıştır.
3)MEMLÛKLULAR (1250-1517)
Devletin kurucusu olan Türk Aybek, eski bir köledir. Daha sonraları satın alındığı Mısır'da eğitilerek Memlûk askeri olarak yetiştirilmiş ve kumandanlığa yükselmiştir. Eyyubi Devleti'nde yaşanan iç karışıklardan yararlanarak Eyyubi devletini yıkmış ve Memlûk devletini kurmuştur.
Sultan Kutuz ve Baybars döneminde, Ortadoğu’yu istila eden Moğollar durdurulmuştur. Memlûk Türkleri, Moğollara ilk yenilgi hezimetini Ayn Calut Savaşında yaşatmıştır. Ayrıca, Memlûk Türkleri Haçlıları Ortadoğu dan kovmuştur. Bu dönemde Mısır, önemli bir ticaret merkezi olmuş, Ortadoğu’nun ve Afrika’nın en güçlü devleti haline gelmiştir. Hilafet makamı, Bağdat’tan Mısır’a getirilmiştir. 1517 yılında Osmanlı Devleti tarafından yıkılmıştır.
YILMAZ KARAHAN
Kaynak: vikipedi ansiklopedisi
Kahire Tolun Camii
Memlûk Devleti'nin sınırları