458) Divan-ı Lügati’t Türk’te Giyim Kuşam Kültürü
Yayin Tarihi 26 Ekim, 2026
Kategori KÜLTÜREL
DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK’TE GİYİM KUŞAM KÜLTÜRÜ
Kâşgarlı Mahmud’un XI. yüzyılda kaleme aldığı Dîvânu Lugâti’t-Türk, Türkçenin söz varlığıyla birlikte Türklerin yaşayışını da günümüze taşır. Eserdeki giysi, başlık, kumaş ve süs eşyası adları; atalarımızın ihtiyaçlarını, üretim bilgisini ve güzellik anlayışını tanımamızı sağlar. Giyim kuşamla ilgili kelimeler, bu bakımdan kültür tarihimizin değerli belgeleridir. isamveri.org
Elbiseden gömleğe, başlıktan kuşağa
Dîvân’da “ton”, elbise anlamında kullanılır. Bugün Türkiye Türkçesinde anlamı daralmış olan “don” kelimesinin eski kullanımında, giyimin bütününü kapsayan daha geniş bir anlam vardır. “Köŋlek” gömleği, “börk” başlığı, “kur” ise kuşak veya kemeri karşılar. “Çaruk” da bugün “çarık” biçiminde tanıdığımız ayakkabının adıdır.
Bu kelimeler, geçmişteki giyim kültürümüzle bugünkü dilimiz arasındaki bağı gösterir. Sesler değişse de giysilerin ve onları adlandıran sözlerin izleri yaşamayı sürdürmektedir. isamveri.org
Türk boylarının giyimindeki çeşitlilik
Kâşgarlı Mahmud, kimi giysileri onları kullanan Türk topluluklarının adını vererek açıklar. Örneğin “kıymaç börk”, Çiğillerin giydiği beyaz tiftik başlıktır. Bu kayıt, Türk giyim kuşamının bütün boylarda aynı olmadığını; kullanılan malzeme ve biçim bakımından farklılıklar taşıdığını gösterir.
Kadın giyimine ilişkin kelimeler de eserde yer alır. Kadın yeleğini karşılayan “artıg” ve çeşitli örtü adları, kadın kıyafetlerinin kendine özgü bir söz varlığı bulunduğunu ortaya koyar. Dolayısıyla Dîvân’ın sunduğu tabloyu tek bir kıyafet biçimine indirgemek doğru olmaz. academia.edu
Yün ve derinin yanında ipekli kumaşlar
Türklerin giyim kültürünü yalnızca deri ve kürkle açıklamak eksik kalır. Dîvân’da keçe ve bezin yanında çok sayıda ipekli kumaş adı da bulunmaktadır. “Agı” ve “barçın” ipekli kumaşlarla, “böz” ise bezle ilgili adlandırmalardandır. Nakışlı Çin ipeklilerinin ayrıca adlandırılması, kumaş çeşitlerinin tanındığını ve ticaret yoluyla dolaşıma girdiğini gösterir.
Kumaş adları üzerine yapılan araştırmalar, Türkçe kelimelerin yanında başka dillerden alınmış adların da bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, Türk dünyasının üretim ve ticaret ilişkilerinin dilde bıraktığı izler arasında değerlendirilebilir. dergipark.org.tr
İhtiyaçla biçimlenen giyim
Giyimde kullanılan malzemeler; iklim, coğrafya ve günlük uğraşlarla bağlantılıdır. Soğuktan korunmak için tercih edilen kalın dokumalarla sıcak havada kullanılan ince kumaşların aynı olması beklenemez. Hayvancılık, yolculuk, şehir hayatı ve törenler de farklı ihtiyaçlar doğurur.
Dîvân’dan hareketle yapılan çalışmalar, ince ve kalın kumaşların, farklı kesimlerin ve süslenme eşyalarının birlikte değerlendirildiği zengin bir giyim dünyasına işaret etmektedir. Bu çeşitlilik, Türklerin kıyafetlerinde korunma ihtiyacının yanında görünüşe ve kullanım yerine de önem verdiğini düşündürür. asosjournal.com
Kelimelerde yaşayan kültür
Dîvânu Lugâti’t-Türk, her giysinin biçimini ayrıntılı çizimleriyle anlatan bir kıyafet kitabı değildir. Bu nedenle bir giysi adından hareketle onun bütün ayrıntılarını kesin olarak belirleyemeyiz. Ancak kelimelerin anlamları, hangi topluluklarda kullanıldıkları ve hangi malzemelerle ilişkilendirildikleri, geçmişi anlamak için sağlam bir başlangıç oluşturur.
Bir giysinin adı, onu kullanan insanın hayatından da iz taşır. Börk, gömlek, kuşak, çarık, kaftan, pantolon, don, çizme, iç yelek ve kumaş adlarını öğrenmek; Türkçenin hafızasında korunan kültürümüzü tanımaktır. Kâşgarlı Mahmud’un bize ulaştırdığı bu sözler, giyim kuşam tarihimizin araştırılmasında da yolumuzu aydınlatmaktadır.
YILMAZ KARAHAN
Kaynakça
– Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk.
– Şenel Gerçek, “Dîvânü Lugati’t-Türk’te Giyim-Kuşam ve Süslenme ile İlgili Sözvarlığı ve Bu Sözvarlığının Tematik İncelenmesi”, 2012.
– Sümeyra Alan, “Dīvānu Lugāti’t-Türk’te Yer Alan Kumaş Terimleri ve Kelime Kökenleri Üzerine Bir Değerlendirme”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 20, 2020, s. 23–42.
Yorumlar
Yorum yap