Chameriya, Gretsiyaning shimoli-gʻarbida joylashgan taxminan 10 000 km2 maydonni egallagan hududdir. Adabiyotda Chameriya, Janubiy Epir sifatida ham tanilgan, bu yerda yashovchilarga esa Epirliklar deyiladi. Albaniyaliklarning koʻpchilik tashkil etgan yerlarning eng janubini tashkil etadi. Ushbu hududda Parga, Preveze, Gumenitsa, Margeliç, Filat, Paramitsa va Filipiad shaharlar mavjud. Preveze yarimoroli.
Gretsiyaning eng unumdor yerlariga ega boʻlishi bilan birga, Yevropa bilan aloqani taʼminlovchi eng yaqin hudud hisoblanadi. 1908 yil Usmonli roʻyxatiga koʻra Chameriyaning aholisi 73 000 kishini tashkil qilgan. Ularning %92 si albaniyaliklardan iborat boʻlib, qolganlari greklar, ulahlar va romanlardan iborat edi. Birinchi jahon urushi boshida Chameriya albaniyaliklarining %50 si musulmon, %50 si pravoslav diniga mansub edi.
Chameriya Soʻzining Maʼnosi
Chameriya soʻzining kelib chiqishi haqida aniq bir narsa aytish notoʻgʻri boʻladi, bu soʻzning kelib chiqishi haqida bir nechta turli fikrlar mavjud, ammo eng muhim ikki fikr quyidagilardir;
1- Chameriya hududidan oʻtgan qadimgi “t’chiam” daryosining nomi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib, yaʼni chameriya nomini olishi bilan hosil boʻlgan soʻzdir. Bu nomga koʻplab qadimgi rim va yunon xaritalarida duch kelinadi.
2- Nemis tadqiqotchisi J.Fallmerajer fikriga koʻra, “cham” soʻzi turk tilidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi, qaragʻay daraxtlari bilan qoplangan oʻrmon deganidir.
Chameriya Genotsidi
Serbiya va Gretsiyaning Shovenistik Rejalari
1844 yilda Serbiya va Gretsiya oʻz chegaralarini kengaytirish maqsadida siyosiy rejalar tuzishdi. Ular;
Oʻsha davr Serbiya Ichki ishlar vaziri Iliya Garashanin tomonidan tayyorlangan “Naçertanie” nomli siyosiy dasturda Buyuk Serbiyaga asos solish maqsad qilingan edi. Bu maqsadga erishish uchun Albaniyaning shimoli va Kosovoni bosib olishni rejalashtirgan edi.
Shu davrda, Gretsiya bosh vaziri Yorgo Koleti, Gretsiya hududlarini kengaytirish uchun “Megali İdeja” (Buyuk Fikr) deb atalgan siyosiy dastur tayyorlagan edi. Ushbu siyosiy dastur maqsadi Istanbul poytaxt boʻlgan, Balkanlardagi barcha pravoslavlarni bitta davlat ostida jamlab, katta bir Gretsiya davlatini barpo etish edi.
Serbiya shimoliy Albaniya va Kosovoda, Gretsiya esa janubiy Albaniya hududlarida bosqinchilik niyatida edi. Yaʼni, Serbiya va Gretsiya, albaniyaliklar yashaydigan hududlarni oʻzaro boʻlishishi kerak edi.
Ushbu ikki davlat, 1913 yildagi Londondagi Buyuk Elchilar Konferensiyasida maqsadlariga qisman erishishdi. Ushbu konferensiyada albaniyaliklar yashaydigan Kosovo va Makedoniya Serbiyaga, shuningdek, albaniyaliklarning koʻpchilikni tashkil etgan va albaniyaliklarning yeri boʻlgan Chameriya Gretsiyaga berildi.
Serbiyaning qilgan ishlarini butun dunyo biladi va mavzuimiz boʻlmagani uchun unga toʻxtalmaymiz.
Gretsiya, ushbu hududlarda yashovchi albaniyaliklarni greklashtirish uchun quyidagi usullarni qoʻlladi;
– Musulmon albaniyaliklarga qarshi etnik tozalash siyosatini amalga oshirish uchun turli bosimlar oʻtkazib, ularni koʻchishga majbur qilgan, koʻchmaganlarni esa qirib tashlagan,
– Albaniyaliklar yashaydigan hududlarga greklar, ulahlar va romanlarni (sigirlar) olib kelib, demografik tuzilmani oʻzgartirgan,
– Albaniya tilini taqiqlab, pravoslav albaniyaliklarni milliy oʻzligini yoʻqotishga majbur qilib, greklashtirgan.
Chameriyada Greklar tomonidan Albaniyaliklarga Qilingan Bosim Siyosati
Gretsiyaning shovenistlari yuqoridagi maqsadlariga erishish uchun darhol harakatga oʻtishdi va;
1913 yilda yuzbaşı Deli Janaqi tomonidan, Chameriya albaniyaliklarining yetakchilaridan 72 kishi Paramithida, boshqa hududlarda esa yuzlab odamlar oʻldirildi.
1.Jahon urushidan keyin faqat Chameriyada amalga oshirilgan yer islohoti bilan Chameriya albaniyaliklarining yerlari musodara qilindi. Ushbu yer islohoti greklarga tatbiq etilmadi.
Gretsiya, Turkiya bilan 1923 yil 30 yanvarda Lozan shartnomasini imzolab, 1923–1926 yillar oraligʻida oʻn minglab albaniyaliklarni Turkiyaga joʻnatdi.
Gretsiyadan 1913–1944 yillar oraligʻida Turkiyaga taxminan 85 000 albaniyalik koʻchib oʻtgan. Ularning koʻpchiligi Chameriya albaniyaliklaridan iborat edi.
Bugungi kunda Turkiyaning Marmara, Oʻrta yer dengizi va ayniqsa Egey mintaqasida yuz minglab Chameriya albaniyaliklari istiqomat qilmoqda.
Ushbu almashtirish orqali albaniyaliklar yashaydigan hududlar boʻshatilib, ularning oʻrniga greklar, ulahlar va romanlar joylashtirilgan.
Gretsiyada 1936 yilda fashistlar hokimiyatga kelishi bilan Chameriya xalqiga bosimlar kuchaydi. Albaniya tili taqiqlanib, musulmon albaniyaliklar bilan pravoslav albaniyaliklar bir-biriga qarshi qoʻzgʻatilgan, qattiq soliqlar joriy etilgan, albaniyalik qishloqlarining nomlari oʻzgartirilgan, Chameriya albaniyaliklari yashaydigan qishloqlarga greklar joylashtirilgan va buning natijasida Chameriya albaniyaliklari Turkiya va Albaniyaga koʻchishga majbur boʻlgan.
Italiya-Gretsiya urushi oldidan 15-70 yosh oraligʻidagi 6 000 ga yaqin Chameriya albaniyaliklari Egey dengizidagi orollarga surgun qilingan. Ulardan 350 nafari qiynoqlar ostida oʻldirilgan, 400 ga yaqinlari esa surgun paytida ochlik va qashshoqlikdan vafot etgan.
Gretsiya armiyasi 1939–1940 yillarda boshlagan safarbarlikda armiyaga chaqirilgan albaniyalik yoshlar qurol oʻrniga belkurak va bolgʻa berilib, kamsitilgan va orqa xizmatlarda tosh maydalash, yoʻl qurilishi kabi ishlar bajarishga majbur qilingan.
Greklardan albaniyaliklarga qarshi bunday bosimlar qoʻllanilganiga qaramay, Italiya bosqini davrida, italiyaliklarning yonida turgan chameriya albaniyaliklari soni juda kam boʻlgan.
Buyuk Genotsid
Toʻgʻridan-toʻgʻri Gitler buyrugʻi bilan qurollari olib qoʻyilgan Chameriya albaniyaliklari qurolsiz qolganidan soʻng, greklar tomonidan qirgʻinga uchragan.
Hozirgacha qilgan qirgʻinlari bilan toʻymagan greklar, 1944 yil 27 iyunda boshlagan genotsidni 1945 yil mart oyigacha davom ettirishgan va bu insoniyat tarixiga qora dogʻ sifatida yozilgan. Ushbu qirgʻin Chameriya albaniyaliklarida hech qachon unutilmaydigan dahshatli iz qoldirgan.
Ushbu qirgʻinda Chameriya albaniyaliklarining %10 i yoʻq qilingan.
1944 yil iyun-oktyabr oylarida Filat va Paramithida 2 000 dan ortiq ayol, bola va qariyalar oʻldirilgan, Chameriya mulklari musodara qilingan.
Chameriya albaniyaliklaridan ushbu davrda 3 245 nafar fuqaro qirib tashlangan, ulardan 2 900 nafari yosh va qari erkaklar, 215 nafari ayollar, 95 nafari bolalar, 3 yoshdan kichik 32 chaqaloq oʻldirilgan, 75 ayol asir olingan, 750 ayolga zoʻrlik qilingan, 68 ta qishloq yondirilgan va vayron qilingan, 5 800 ta uy buzilgan, 68 ta ibodatxona vayron qilingan.
25 000 Chameriya albaniyaliklari nemis bosqinchilari bilan hamkorlik qilganlik aybi bilan Albaniyaga koʻchishga majbur qilingan. Bugungi kunda Albaniyada yashovchi Chameriya albaniyaliklarining soni 200 000 dan oshgan.
Chameriya albaniyaliklarining bosqinchilar bilan hamkorlik qilgani haqidagi ayblov toʻgʻri emas. Chameriya albaniyaliklari bosqinchilarga qarshi kurashish uchun;
1943 yilda Chameriya guruhini, juda qisqa muddatdan soʻng esa Chameriya albaniyaliklari batalonini tashkil qilgan va 1943 yilda Konsipolitda 55 kun davomida nemis bosqinchilariga qarshi kurashgan.
Shuningdek, mamlakatning turli joylarida, Chameriya albaniyaliklari, greklar bilan tashkil etilgan aralash harbiy birliklarda nemis bosqinchilariga qarshi kurashgan.
1944 yil bahorida nemis bosqinchilariga qarshi kurashish uchun 500 dan ortiq jangchidan iborat, Qeramicda Ali Demi nomli 4-batalon tashkil etildi.
Chameriya albaniyaliklarining nemis bosqinchilari bilan hamkorlik qilgani haqidagi daʼvo butunlay notoʻgʻri. Bu faqatgina greklar tomonidan albaniyaliklarga qarshi genotsid oʻtkazish uchun ilgari surilgan yolgʻondan boshqa narsa emas,
aksincha, Chameriya albaniyaliklariga qirgʻin uyushtirgan qoʻmondon Napolion Zerva nemislar bilan hamkorlik qilgan, buni nemis manbalari ham tasdiqlaydi va bu qotil Gestapo aʼzosi ekanligi keyinchalik maʼlum boʻlgan.
Genotsidchi qoʻmondon Zerva 1947 yilda ichki ishlar vazirligiga tayinlangan. Zervaning nemislar bilan hamkorlik qilganini bilgan Amerika, ushbu tayinlovdan noroziligini Gretsiya hukumatiga bildirgan.
Chameriya Albaniyaliklarining Talablari
Chameriya albaniyaliklari ularga qilingan genotsidni dunyoga yetkazish va jamoatchilik fikrini shakllantirish uchun;
– Albaniyaga majburan koʻchirilgan Chameriya albaniyaliklari darhol “Chameriya Antifashist Qoʻmitasi” nomi ostida tashkil topib, dunyoning muhim tashkilotlariga maktublar yozib, oʻz tragediyalarini bayon qilgan va haqli ishlarida qoʻllab-quvvatlash izlashgan,
– Albaniya koʻp partiyaviy tizimga oʻtgach, 1991 yil yanvarida “Chameriya Vatanparvar Siyosiy Jamiyati”ni tashkil etishdi va ushbu jamiyat orqali BMT, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Yevropa Parlamenti kabi xalqaro muhim tashkilotlarga oʻz talablarini yetkazib, kurash olib bordilar.
Chameriya albaniyaliklari xalqaro tashkilotlarga yuborgan maktublarida, Gretsiyadan faqat ozchiliklarga berilgan huquqlarni ularga ham berishni (masalan, Albaniyada yashovchi yunon ozchiligiga berilgan huquqlar kabi) talab qilmoqdalar.
Chameriya albaniyaliklari;
– Gretsiyadan oʻzlariga grek fuqaroligini qaytarishni,
– Gretsiyaga, yaʼni 1944–1945 yillarda quvib chiqarilgan oʻz yerlariga (Chameriyaga) qaytishni,
– 1944–1945 yillarda Gretsiyadan Albaniyaga surgun qilinganlarida qoʻldan olingan uy va yerlari qaytarilishini,
– Gretsiyadan oʻzlarini surgun qilgani, genotsid oʻtkazgani va mulklariga zarar yetkazgani uchun moddiy daʼvo qilishni talab qilganlar.
Bunga javoban, grek rasmiylari: “biz uchun Chameriya muammosi degan muammo yoʻq, bu muammo 1944 yilda yopilgan.” degan javobni berishadi.
1994 yilda Albaniya Respublikasi parlamenti 27 iyun 1994 ni rasmiy ravishda greklar tomonidan Chameriya albaniyaliklariga qarshi oʻtkazilgan “Genotsid kuni” deb eʼlon qilgan.
1999 yilda Kosovodagi urushda NATO Serbiyaga harbiy aralashuv qilganida, Gretsiya NATO aʼzosi boʻlishiga qaramay ushbu aralashuvda ishtirok etmagan. Gretsiya albaniyaliklarga qarshi doimo Serbiya bilan birga harakat qilgan. Ushbu ikki davlatning eng katta homiylari esa Rossiya boʻlgan. Rossiya BMT Xavfsizlik Kengashida Kosovoning mustaqilligini toʻxtatish uchun barcha choralarni koʻrmoqda. Bu yerda albaniyaliklarga qarshi slavyan-pravoslav hamkorligi mavjud.
Gretsiya va Yugoslaviya albaniyaliklarga qarshi oʻtkazgan genotsid natijasida bugungi kunda Turkiyaning har tomoniga tarqalgan millionlab albaniyaliklar yashamoqda.
BMT, Amerika, Yevropa Ittifoqi va boshqa tashkilotlar Chameriya albaniyaliklariga qarshi qilingan adolatsizliklarga koʻz yummasliklari va Gretsiya tomonidan talon-taroj qilingan huquqlarining qaytarilishi uchun oʻzlarining zimmasidagi vazifalarni bajarishlari kerak deb hisoblaymiz.
Kamil BITIŞ