Чамерия — Грецияның солтүстік-батысында орналасқан, шамамен 10 000 км² аумақты қамтитын аймақ. Әдебиетте Чамерия Оңтүстік Эпир деп те аталады, мұнда тұратындарға Эпирлі деп атайды. Бұл жерлерде негізінен албан халқы тұрады және ол аймақтың ең оңтүстігін құрайды. Бұл өңірде Парга, Превеза, Гуменица, Маргелич, Филат, Парамица және Филипиад қалалары орналасқан. Превеза түбегі.
Грецияның ең өнімді жерлерінің бірі ғана емес, сонымен қатар Еуропамен байланысын қамтамасыз ететін ең жақын аймақ болып табылады. 1908 жылғы Османлы санағына сәйкес Чамерияның халқы 73 000 адам болған, оның 92%-ы албандар, қалғаны гректер, валахтар және ромдар болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Чам албандарының 50%-ы мұсылман, 50%-ы православ дінінде болған.
Чамерия сөзінің мағынасы
Чамерия сөзінің шығу тегі туралы нақты айту қиын, бұл сөздің шығу тегі бойынша бірнеше түрлі пікірлер бар, бірақ ең маңызды екі пікір мыналар:
1- Чамерия аймағынан өтетін ежелгі «т’чиам» өзенінің атауы уақыт өте келе өзгеріп, «чам» атауын алған. Бұл атауға көптеген ежелгі рим және грек карталарында кездестіруге болады.
2- Неміс зерттеушісі Ж.Фалмерейердің пікірінше, «чам» сөзі түрік тілінен шыққан және мағынасы – қарағайлы орман.
Чамериядағы Геноцид
Сербия мен Грецияның шовинистік жоспарлары
1844 жылы Сербия мен Греция өз шекараларын кеңейту мақсатында саяси жоспарлар құрды. Олар:
Сол кездегі Сербияның Ішкі істер министрі Илия Гарашаниннің «Наçертание» атты саяси бағдарламасында Үлкен Сербияны құру көзделген. Ол мақсатқа жету үшін Солтүстік Албания мен Косованы басып алуды жоспарлаған.
Сол уақытта Греция премьер-министрі Йорго Колети «Мегали Идея» (Үлкен Идея) деп аталатын саяси бағдарламасын дайындап, оның мақсаты Стамбулды астана етіп, Балқандағы барлық православтықтарды бір мемлекет шеңберінде біріктіріп, үлкен грек мемлекетін құру болды.
Сербияның Солтүстік Албания мен Косовада, ал Грецияның Оңтүстік Албания жерлерінде басқыншылық мақсаттары болды. Яғни, Сербия мен Греция албандардың тұратын аймақтарын өзара бөлісуі тиіс болды.
Бұл екі ел 1913 жылғы Лондон Елшілер конференциясында Албанияның шекаралары анықталған кезде мақсаттарына жартылай жетті. Бұл конференцияда албандардың тұратын Косова мен Македония Сербияға, ал албандардың көпшілігі тұратын және албан жері саналатын Чамерия Грецияға берілді.
Сербияның жасағандарын бүкіл әлем біледі және бұл тақырыпқа тоқталмаймыз.
Греция бұл жерлердегі албан халқын грекке айналдыру үшін келесі әдістерді қолданды;
– Мұсылман албандарға қарсы этникалық тазарту жүргізіп, түрлі қысымдар жасап, оларды көшуге мәжбүрледі, көшпегендерді өлтірді,
– Албандардың тұратын аймақтарына гректерді, влахтарды және ромдарды (цыгандарды) әкеліп, демографиялық құрылымды өзгертті,
– Албан тілін тыйып, православ албандарды ұлттық сәйкестігінен айырып, грекке айналдырды.
Чамерияда гректердің албандарға қолданған қысым саясаты
Грек шовинистері жоғарыдағы мақсаттарына жету үшін дереу әрекетке көшті;
1913 жылы капитан Дели Янаки Чам албандарының көрнекті 72 адамын Парамициде, басқа аймақтарда жүздеген адамды өлтірді.
1.Дүниежүзілік соғыстан кейін, тек Чамерияда жүргізілген жер реформасы арқылы Чам албандарының жерлеріне қол салынды. Бұл жер реформасы гректерге қолданылмады.
Греция 1923 жылы 30 қаңтарда Түркиямен Лозан келісіміне сүйене отырып, 1923-1926 жылдар аралығында ондаған мың албанды Түркияға жіберді.
1913-1944 жылдар аралығында Грециядан Түркияға шамамен 85 000 албан көшіп келген, олардың көпшілігі Чам албандары болды.
Бүгінде Түркияның Мәрмәр, Жерорта теңізі және әсіресе Эгей аймақтарында жүз мыңдаған Чам албан халқы тұрады.
Бұл алмастыру арқылы албандардың тұратын аймақтары босатылып, орнына гректер, влахтар және ромдар орналастырылды.
1936 жылы Грецияда фашистер билікке келгеннен кейін Чам халқының үстіндегі қысым күшейді. Албан тілі тыйылды, мұсылман албандар мен православ албандар бір-біріне қарсы арандатылды, ауыр салықтар салынды, албан ауылдарының атаулары өзгертіліп, Чам албандары тұратын ауылдарға гректер орналастырылды, нәтижесінде Чам албандары Түркияға және Албанияға көшуге мәжбүр болды.
Италия-Греция соғысынан бұрын 15-70 жас аралығындағы шамамен 6 000 Чам албанын Эгей теңізіндегі аралдарға жер аударды. Олардың 350-і азаппен өлтірілді, 400-ге жуығы жер аударылған кезде аштық пен мүгедектен қайтыс болды.
1939-1940 жылдары грек армиясы басталған мобилизация кезінде әскерге алынған албан жастарға қару орнына күрек пен күрек беріліп, қорланды және артқы қызметте тас сындыру, жол салу сияқты жұмыстарға пайдаланылды.
Гректердің албандарға қарсы бұл қысымдарына қарамастан, Италия басқыншылығы кезінде италиялықтардың жағында тұрған Чам албандарының саны өте аз болды.
Үлкен Геноцид
Гитлердің тікелей бұйрығымен қаруынан айырылған Чам албандары қарусыз қалған соң, гректер тарапынан қырғынға ұшырады.
Қазірге дейін жасаған қырғындарынан қаны таусылмаған гректер 1944 жылғы 27 маусымда бастаған геноцидін 1945 жылғы наурызға дейін жалғастырды, бұл адамзат тарихында қара дақ болып қалды. Бұл қырғын Чам албандарында ұмытылмас қорқынышты із қалдырды.
Бұл қырғында Чам албандарының 10%-ы жойылды.
1944 жылғы маусым-қазан аралығында Филат пен Парамициде 2 000-нан астам әйел, бала және қарттар өлтірілді, Чамдардың мүлкіне қол салынды.
Бұл кезеңде Чам албандарынан 3 245 бейбіт тұрғын қырғынға ұшырады, олардың 2 900-і жас және қарт ер адамдар, 215-і әйел, 95-і бала, 3 жасқа дейінгі 32 сәби өлтірілді, 75 әйел ұрланды, 750 әйелге зорлық жасалды, 68 ауыл өртеніп, қиратылды, 5 800 үй қиратылды, 68 ғибадатхана бүлінді.
25 000 Чам албанын неміс басқыншыларына серіктес болды деген айыппен Албанияға көшуге мәжбүр етті. Қазіргі таңда Албанияда тұратын Чам албандарының саны 200 000-нан асады.
Чам албандарының басқыншы күштермен серіктес болды деген айып шындыққа жанаспайды. Чам албандары басқыншыларға қарсы күресу үшін;
1943 жылы Чамерия партизанын, одан кейін Чам албандары батальонын құрды және 1943 жылы Консиполитте 55 күн бойы неміс басқыншыларына қарсы күресті.
Сонымен қатар, елдің әр түрлі аймақтарында Чам албандары гректермен бірге құрған аралас әскери бөлімдерде неміс басқыншыларына қарсы күресті.
1944 жылдың көктемінде неміс басқыншыларына қарсы күресу үшін 500-ден астам жауынгерден тұратын, Қерамицте Али Деми атындағы 4-ші батальон құрылды.
Чам албандарының неміс басқыншыларымен серіктес болды деген тұжырым толық қате. Бұл тек гректердің Чам албандарына геноцид жасау үшін шығарған өтірігі ғана.
Керісінше, Чам албандарына қырғын жасаған командир Наполион Зерва неміс серіктесі болды, бұл неміс деректерімен расталған және ол гестапо мүшесі болғаны кейін анықталды.
Геноцид жасаушы командир Зерва 1947 жылы ішкі істер министрлігіне тағайындалды. Зерваның неміс серіктесі екенін білетін Америка бұл тағайындауға наразылығын Грекия үкіметіне білдірді.
Чам албандарының талаптары
Чам албандары өздеріне жасалған геноцидті әлемге жариялап, қоғамдық пікір қалыптастыру үшін;
– Албанияға күштеп көшіру кезінде «Чам антифашистік комитеті» аясында ұйымдасып, әлемнің маңызды ұйымдарына хаттар жазып, өз трагедияларын баяндап, әділ істерінде қолдау іздеді,
– Албанияның көппартиялық жүйеге өтуімен 1991 жылдың қаңтарында «Чамерия патриоттық саяси қоғамын» құрды және осы ұйым арқылы БҰҰ, АҚШ, ЕО, ЕП сияқты халықаралық ұйымдарға өз талаптарын жеткізіп, күресті.
Чам албандары халықаралық ұйымдарға жіберген хаттарында Грециядан азшылықтарға берілетін құқықтар өздеріне де берілуін (мысалы, Албаниядағы грек аздығына берілетін құқықтар сияқты) талап етеді.
Чам албандары;
– Грециядан өздеріне грек азаматтығын қайтаруды,
– 1944-1945 жылдары қуылған өз жерлеріне (Чамерияға) қайтып оралуын,
– 1944-1945 жылдары Грециядан Албанияға қуылған кезде қолдарынан алынған үйлері мен жерлерін қайтаруды,
– Грециядан қуылғаны, геноцидке ұшырағаны және мүлкіне зиян келтірілгені үшін материалдық өтемақы талап етті.
Оған қарсы, грек билігі: «Біз үшін Чам мәселесі деген мәселе жоқ, бұл мәселе 1944 жылы жабылды» деп жауап береді.
1994 жылы Албания Республикасы парламенті 27 маусымды ресми түрде гректердің Чам албандарына қарсы «Геноцид күні» деп жариялады.
1999 жылы Косовадағы соғыс кезінде НАТО Сербияға әскери араласқанда, Греция НАТО мүшесі бола тұра бұл араласуға қатыспады. Греция әрдайым албандарға қарсы Сербиямен бірге әрекет етті. Бұл екі елдің ең үлкен қолдаушылары Ресей болды. Ресей БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде Косованың тәуелсіздігін болдырмау үшін барын салып жатыр. Мұнда албандарға қарсы славян-православтық ынтымақтастық бар.
Греция мен Югославияның албандарға қарсы жүргізген геноцидінің нәтижесінде бүгін Түркияның барлық аймақтарында миллиондаған албан халқы тұрады.
БҰҰ, Америка, ЕО және басқа да ұйымдар Чам албандарына жасалған әділетсіздікке көз жұммай, Греция тарапынан тартып алынған құқықтардың қайтарылуы үшін өз міндеттерін орындауы қажет деп санаймыз.
Камил БИТИШ