Tarix 5 Sentabr 2012. Bir yil oldin Mart oyida, Suriyadagi namoyishlar imperialistlarning qo‘zg‘atishi bilan fuqarolar urushiga aylangan, Turkiyaga janubiy chegaradan qochqinlar kirishi boshlangan edi. Muholifat bu nazoratdan chiqib ketgan vaziyat uchun hokimiyatni tanqid qilayotganida, o‘sha davr bosh vaziri Rajab Toyyib Erdo‘g‘on partiyasining guruh yig‘ilishida quyidagi so‘zlarni aytgan edi: “CHP ertaga Shomga boradi, yuz topolmaydi, ko‘rasiz. Inshaalloh biz eng qisqa vaqt ichida Shomga borib, Salohiddin Ayyubiy qabri oldida Fotiha o‘qiymiz, Umaviy masjidida namozimizni ham o‘qiymiz.”
Erdo‘g‘on mehmondo‘stlikning ahamiyatiga e’tibor qaratib, “Bizning an’analarimizda mehmon muqaddasdir” deydi va CHPga “Stalinga qaytarilgan ozarbayjonliklar” hikoyasini aytib, tanqid qiladi; “Bugun CHP Ozarbayjonga, Qrimga ko‘ksini to‘kib bora olmaydi.” Ammo Erdo‘g‘on Suriyaga ko‘ksini to‘kib bora olardi. Chunki Asad ag‘darilgach, Suriya uni o‘z bag‘riga bosib, hurmat qilardi.
Mehmondo‘stlik albatta ishning ko‘rinadigan yuzidir. Turkiya G‘arb bilan qo‘lma-qo‘l berib qo‘shnisining ichki ishlariga aralashib, siyosiy hokimiyatni o‘zgartirishga harakat qilardi. Orada imperialist maqsadlar, strategiyalar va rejalar bor edi.
AQSHNING ISTAGAN YO‘LIGA KELDI
Aslida Turkiya bilan Suriya o‘rtasida iliq munosabatlar mavjud edi. 2008-yilda Erdo‘g‘on bilan Asad Bodrumda oilaviy ta’til qilgan edi. 2009-yilda ikki davlat o‘rtasida vizalar bekor qilindi, vazirlar umumiy yig‘ilishlarda uchrashib, qo‘shinlar birgalikda harbiy mashg‘ulotlar o‘tkazishni boshladi. “Qotil Asad”ning, “aka Asad” bo‘lgan kunlari edi…
Keyin “Arab Bahori” deb atalgan jarayon boshlandi. Erdo‘g‘on jarayon boshida tashqi aralashuvga ehtiyotkorlik bilan yondashdi. NATOning Liviya qo‘shinlarini kiritishiga qarshi chiqdi, “Bunday ahmoqlik bo‘ladimi? NATOning Liviya bilan nima ishi bor?” deb noroziligini bildirdi va Turkiya bu rejaning qarshisida ekanini aytdi: “Hokimiyatlarning xatolarining to‘lovi xalqlarga yuklanmasligi kerak. Liviya xalqining jazolanishi ma’nosidagi har qanday sanksiya va aralashuv katta va qabul qilib bo‘lmaydigan muammolarga sabab bo‘lishi mumkin.”
Erdo‘g‘on Suriyaga nisbatan ham shunga o‘xshash yondashuvni ko‘rsatishga harakat qildi. Ammo bu pozitsiyasi uzoq davom etmadi. AQSHda Obama ma’muriyati qo‘ng‘iroqlar orqali Erdo‘g‘onni o‘z istagan harakat nuqtasiga olib keldi. Bundan tashqari, AKP hukmronligi qo‘shnida Baas partiyasi o‘rniga Suriya uchun o‘z manfaatlariga mos keladigan sunniy islomiy boshqaruv kelishini o‘ylardi. Faqat usul masalasida farq bor edi. Nihoyat, Avgust oyiga kelib Erdo‘g‘on, “Endi sabrning oxirgi lahzalaridamiz. Seshanba kuni Tashqi ishlar vazirini Suriyaga yuboryapman” dedi. Jarayon mas’ullaridan va o‘sha davr Tashqi ishlar vaziri Ahmad Davuto‘g‘lu 9 Avgustda oxirgi bor Shomga bordi va hukumat talablarini Asad boshqaruviga yetkazdi. Ushbu tashrifdan keyin aloqalar uzildi.
AKP hukmronligi Suriyaga oid siyosatini yangiladi va AQSH imperializmining o‘zidan talab qilgan vazifasini bajara boshladi. Hukumat “Suriya rejimining qonuniyligi yo‘qolgan” degan bayonotlar qila boshladi. 2011-yil oktabrida BMT Xavfsizlik Kengashida Suriyaga qarshi sanksiyalar qarori Rossiya va Xitoy vetosi bilan to‘xtatilgan bo‘lsa-da, Erdo‘g‘on Turkiyaning Suriyaga qarshi “bir tomonlama sanksiyalar” qo‘llashini e’lon qildi. O‘zgarayotgan tashqi siyosat doirasida chegara oldida kutayotgan 10 mingdan ortiq suriyaliklar Turkiyaga qabul qilindi va muxolif/cihatchi guruhlarga qurol va maydon taqdim etildi. Cihatchi guruhlar tayyorlandi, jihozlandi. AKP hukmronligi Asadga qarshi Suriyalik Milliy Kengashning Istanbulda faoliyat yuritishiga ruxsat berdi. Erdo‘g‘on 2012-yil fevralida Asadga “Ketayotgan yo‘l yo‘l emas. Bu yo‘l chiqmas ko‘cha. Ey Bashar, men dakka dukka. Ey Bashar, qilganingni topasan” deb murojaat qildi. Asad esa “Turkiya-Suriya do‘stligini AQSH xohlamadi. Ularning muammosi demokratiya emas. Asl masala resurslarimizni nazorat qilish” dedi, ammo foydasi yo‘q; siyosiy islomiy hukumat qarorini allaqachon qabul qilgan edi.
2012-yil aprelida Istanbulda 70 dan ortiq G‘arb va Arab davlatlari tashqi ishlar vazirlari Suriyaga bosimni kuchaytirish va muxolifatni mustahkamlash usullarini muhokama qilish uchun “Suriyaning Do‘stlari” yig‘ilishida uchrashdi. Yig‘ilishda so‘zlagan Erdo‘g‘on, Asad muxolifatining yolg‘iz emasligini aytdi, Asadni zulm qilishda aybladi. “Shom hamkorlik qilmasa, BMTning to‘xtatishi muqarrar bo‘ladi” degan bosh vazir tashqi aralashuvga ham yashil chiroq yoqdi.
TARIXNING IRONIYASI
Ushbu voqealardan so‘ng oylar oylarni, yillar yillarni quvib chiqdi. Ammo G‘arb Asadni ag‘darishga erisha olmadi. Suriya fuqarolar urushi millionlab qochqinlar, yuz minglab jon bermagan insonlar va vayron bo‘lgan shaharlarni ortda qoldirdi. Urush sharoitida kuchaygan cihatchi tashkilotlar Turkiya va G‘arbni qon to‘kkan holda ifloslantirdi. AKP aql-idrokidan foydalanib, urushni rejalashtirganlardan ko‘ra Turkiyaga ko‘proq narx to‘latdi.
Asad Turkiya-Suriya munosabatlari qanday o‘zgarganiga javoban, “Men emas, Erdo‘g‘on o‘zgardi” degan edi. Erdo‘g‘on esa endi yana bir bor “o‘zgarish” istamoqda. U shunday deydi: “Biz kecha Suriyaga dushman emas edik, oilaviy uchrashardik. Inshaalloh bu taklif bilan Turkiya-Suriya munosabatlarini avvalgidek bir nuqtaga qaytarmoqchimiz.” Asad esa muzokaralar faqat Turkiyaning Suriyadan askarlarini olib chiqishi va muxolifatga yordamni to‘xtatishi sharti bilan boshlanishini bildiradi.
Bugun Erdo‘g‘onning Suriya va boshqa tashqi siyosatdagi xatolari haqida gapirilmoqda. Bu albatta to‘g‘ri, ammo ironik tomondan qaraganda Erdo‘g‘on “haqli” chiqdi, deb ham aytish mumkin. Liviya borasida nima degandi; “Liviya xalqining jazolanishi ma’nosidagi har qanday sanksiya va aralashuv katta, qabul qilib bo‘lmaydigan muammolarga sabab bo‘lishi mumkin.” Aynan shunday bo‘ldi! O‘z boshqaruvi ostida Turkiyani ham jalb qilgan ushbu tashqi aralashuvlar ham Liviya, ham Suriya xalqlari uchun falokat olib keldi.
AKP hukmronligi AQSHga, imperialistlarga bo‘ysundi, ularning rejalari bilan sodiq qoldi. Turkiyani, Yaqin Sharqni ekspluatatsiya qilmoqchi bo‘lgan kuchlarning ortidan ergashtirdi. Qo‘llab-quvvatlagan mezhebchi yo‘nalish Turkiyani Yaqin Sharqning vayronasiga sherik qildi. Tarixning ironiyasiga qarangki, 13 yil oldin G‘arb ko‘zida o‘z o‘rnini mustahkamlash uchun Asadni ag‘darmoqchi bo‘lgan Erdo‘g‘on, hozir siyosiy faoliyatini davom ettirish uchun Asad bilan yaqinlashishga muhtoj. O‘zining tez-tez ishlatadigan so‘zi nima degan edi: “Men dakka dukka.” Ya’ni qilganingni topasan.
Berkant Gültekin
https://www.birgun.net/makale/erdogan-hakli-cikti-545896
