XXI asrda Turk dunyosining ziyolilar muammosi
“Zamonaviy tarixda intellektualar ishga aralashmagan holda na muhim bir inqilob, na muhim bir qarshi inqilob sodir bo‘lgan. Intellektualar fikr harakatlarining ota-onalari va albatta farzandlaridir.” Edward W.Said, Intellektual [1]
1883-yil. Gaspirali Ismoil Beyning Chor hukumati oldidagi murojaatlari doimiy ravishda rad etilmoqda. Ismoil Bey, Peterburgda turk tilida nashr etiladigan gazeta faqat rus tilidagi tarjimasi bilan birga bosilishi sharti bilan ruxsat olgan. Ruxsat olingan bo‘lsa-da, qiyinchiliklar tugamagan. Gazeta bosilishdan oldin Peterburgga yuborilib, u yerda rus senzurasidan o‘tib, turk dushmanligi bilan tanilgan Vasiliy D.Smirnovning ruxsati bilan bosilishi mumkin edi. Ismoil Beyning yozgan maqolalari rus tiliga tarjima qilinib, Qrim bilan Peterburg orasida aylanib yurishi kerak edi. Gaspirali uzoq kurashlardan so‘ng gazetasining senzurasini Peterburgdan Aqmescitga olib kelishga va Aqmescitdagi bir Qarayim qo‘liga topshirishga erishdi. Ming bir qiyinchilik bilan chiqarilgan bu gazeta o‘z davrida Turk dunyosining ovozi va nidosi bo‘lib, uzoq yillar davomida Turkiya, Eron, Afg‘oniston va ayniqsa Sharqiy Turkistondagi turklar orasida ham o‘z aksini topdi. Sultan Abdulhamid dastlab bu harakatga ijobiy qaragan, keyinchalik gazeta Turkiyada eng ko‘p o‘qiladigan gazeta bo‘lgach, sulton shubhalanib, gazetaning Turkiyaga kirishini taqiqlagan. [2]
Ha, taxmin qilganingizdek, men Tercüman gazetasining hikoyasidan gapiryapman. 136 yil oldin Gaspirali tomonidan chiqarilib, deyarli butun Turk dunyosida o‘qilib uyg‘onishni ta’minlagan Tercüman gazetasidan…
2019-yil… Turkiyada ko‘plab turk millatchisi fikr insonlari, akademiklar, yozuvchilar bo‘lishiga qaramay, zamonamiz texnologiya asri deb atalishiga qaramay, 136 yil oldin chiqarilgan Tercüman gazetasidek ta’sirli sayt yoki bosma nashrimiz yo‘q. Borlari esa o‘zlari qiyin holatda turibdi.
Unda savollarimni beray:
136 yil davomida turk millatchilarining Turk dunyosiga eng muvaffaqiyatli yetib borgan nashriyoti qaysi? Yoki hali ham 136 yil oldin bosilgan Tercüman gazetasi emasmi?
2000-yillardan beri butun Turk dunyosi tomonidan tanilgan nechta turk millatchisi fikr insonimiz mavjud?
Turk dunyosi ziyolilari deyilganda ko‘zingizga keladigan ism va shaxslarning nechtasi hali tirik va Turk dunyosi tomonidan tanilgan?
Agar ko‘zingizga kelgan shaxslar ko‘pchiligi vafot etgan bo‘lsa, unda Turk dunyosining intellektual muammosi yuzaga kelmayaptimi?
Ha, afsuski, intellektual muammo yuzaga kelmoqda. Fikr harakatlarining ota-onalari va farzandlari bo‘lgan intellektualar bir tomondan jamiyatni yoritarkan, boshqa tomondan yoshlar uchun rol model bo‘lib, harakatlarning kelajakka o‘tishiga sabab bo‘ladilar. Ammo bugun turk millatchisi yoshlar o‘zlariga rol model qilib ko‘rgan, shunday qilib Turk dunyosiga katta ishtiyoq bilan xizmat qilishlarini ta’minlaydigan intellektualar yo‘q yoki juda kam. Bu holatni biroz tahlil qilaylik…
Rol modeli yetishmasligi haqida
Tatar ziyosi Ayaz Ishaki Gaspiralini tilga olarkan, “Turk Ocaklari va Turk dunyosi uchun Gaspirali deyarli Turk dunyosining umumiy payg‘ambari hisoblanadi.” deb uning hammaga yo‘l ko‘rsatadigan va model bo‘lgan shaxs ekanligini ta’kidlagan. Boshqa bir ziyoli Ziya Gökalp esa Atatürk tomonidan rol model sifatida qabul qilingan. Atatürk shubhasiz faqat Turk dunyosi emas, balki butun dunyo uchun rahbarlik nuqtai nazaridan rol modeldir. Shunday ko‘plab misollarni keltirish mumkin. Bir-birini ta’sir qilib, keyingi avlodga fikr yetakchisi yetishtirgan namunalar…
2000-yillargacha ko‘plab qimmatli shaxslarni yetishtirgan turk millatchiligi, 2000-yillardan boshlab yoshlarning apolitiklashuvi va intellektualarning siyosatga yutqazishi yoki siyosatchi bo‘lib ketishi bilan qiyinchilik davriga kirgan. Edward Said bu holatni "Intellektual" asarida:
“Yigirmanchi asrda intellektualar va intelijansiya – fikrlari evaziga pul oladigan rahbarlar, professorlar, jurnalistlar, kompyuter yoki hukumat mutaxassislari, lobbichilar, allomalar, kasaba uyushmasi a’zosi bo‘lgan ustun yozuvchilar, maslahatchilar – deb ataladigan keng guruh odamlar sonining ko‘payishi bilan inson mustaqil ovoz sifatida intellektual bo‘la oladimi, degan savol tug‘iladi.” [3] deb so‘roq qilgan.
Bu so‘roqni biz Turk dunyosi uchun qilganimizda, hozir yashayotgan va sanaladigan shaxslar bir qo‘l barmoqlaridan ko‘p emas! Umuman olganda siyosiy yo‘nalishi kuchli shaxslardir. Misol uchun Abdulcemil Qirimog‘lini aytishimiz mumkin. Siyosiy yo‘nalishdan tashqari og‘irroq ziyoli deyadigan bo‘lsam, albatta Qozog‘iston shoiri Muxtar Sho‘hanovni tilga olishim kerak deb o‘ylayman.
Chingiz Dog‘chi, Chingiz Aytmatov va Turan Yazg‘an kabi ismlar maqolani o‘qiyotgan har kimning xotirasiga kelgan deb o‘ylayman. Yashayotgan Turk dunyosi ziyosi deb so‘raganim uchun bu ismlarni unutganim deb o‘ylamang. Har biri nihoyatda muhim hissa qo‘shgan haqiqiy Turk dunyosi ziyolaridir. Ammo aytganimdek, savolim doirasiga kirmaydi.
Turkiyadan o‘qib yozayotgan har qanday turk millatchisidan Turk dunyosiga oid fikrlarini so‘rasangiz, ehtimol birinchi tilga oladigan ismi Gaspiralidir. Bu chiroyli, ammo yetarli emas holatdir. 2019-yilda Turk dunyosiga oid mavzuni muhokama qilayotganingizda misollar 136 yil oldindan keltirilayotgan bo‘lsa, bu yerda jiddiy ichki tahlil qilish majburiyati paydo bo‘ladi.
Turk dunyosi yoshlari atrofida yig‘ilishlari mumkin bo‘lgan shaxslar bo‘lmasdan turan idealiga ishontirib bo‘lmaydi. Millatchi muhitda ko‘plab turli fraksiyalar mavjudligi intellektual boylikdan ko‘ra intellektual bo‘shliq sababidir. O‘zingizni auditoriyangizga taqdim etadigan yetarli kalem egangiz bo‘lmasa, har kim kalem surishtiruvchi fikr yetakchisi bo‘ladi. Bunday fikr yetakchilari foydadan ko‘ra zarar keltiradi. Tadqiq qilganingizda bunday shaxslarning odatda akademik yoki siyosatchi ekanligini va jamoalari ham talabalar ekanligini ko‘rasiz. Unda boshqa savolga o‘tamiz: Turk dunyosi akademiklari ziyolimi?
Akademiklar va ziyolilar
“Intellektualar atom qurollarini mukammallashtirish yoki atom parchalanishi uchun kurashadigan shaxslar emas. Bunday shaxslarga olim deyiladi. Ammo bu qurollarning jamiyatga zararli kuchini muhokama qiladiganlar intellektualardir. Ular aniq vositalarga tanqidiy qaraydi, hech kim tomonidan topshirilmagan va shu sababli jamiyatda yolg‘izdirlar.” [4] J.Pol Sartar
Turk dunyosidan gapirganda bizga kerak bo‘lgan intellektual tur; o‘z sohasidan emas, muhabbati sabab xizmat qiladigan intellektualdir. Turk dunyosi sevgisi ko‘ngillilik asosida bo‘ladi. Qaytimi bo‘lmaydi, sizga lavozim va unvon bermaydi. Turk dunyosi haqida ishlaydigan, maqolalar yozadigan akademiklarimizning ko‘pchiligi sohalari Turk dunyosi bo‘lgani uchun yozadilar. Jamiyatdagi munosabat esa “Turk dunyosi ziyosi” kabi og‘ir unvon bo‘ladi. Aslida bu shaxslar ushbu yozuvlar orqali rag‘batlantiriladi, unvonlari ham oshadi. Ha, albatta ular ham qimmatli ishlar qilmoqda, ammo Turk dunyosi ziyosi unvoni akademiklarni ham charchatmoqda deb o‘ylayman.
Atsiz Begga qarasak, lavozim, martaba yoki unvonsiz samimiy ishonch bilan, samimiylik bilan o‘z maqsadini bayon qilgan shaxsdir. Uning “Bozkurtlar” romani Gökalpning “Türkçülüğün Esasları” bilan birga hozirgacha turkchilikning huquqiy asosi hisoblanadi. Yoshlarni ta’sir qilgan, o‘zini hech qachon buzmagan, siyosat emas, harakat va fikr insoni sifatida o‘zini isbotlagan. Afsuslanadigan jihatim, bugun yashayotgan shunday bir ismi namuna qilib ko‘rsata olmasligimdir. Bizga kerak bo‘lgan fikrlari, yozuvlari va pozitsiyasi bilan nafaqat Turkiyaga, balki butun Turk dunyosiga nur sochadigan namunamiz yo‘qligidir.
Albatta intellektual bo‘lgan akademiklarimiz ham bor. Ular esa yoki xalq orasiga tushmaydi yoki xalqni tushunmaydi. Faqat o‘ziga o‘xshagan odamlar tushunsin deb yozadi va o‘zlariga murojaat qiladi. Aslida fikr harakatlarining ota-onalari bo‘lgan shaxslar tarixda bunday odamlar bo‘lmagan.
Bizga tushadigan vazifa
Hurmatli o‘quvchi, bizga avvalo Turk dunyosiga samimiy ishonish kerak. Keyin Turk dunyosiga oid kalem surishtirgan har bir kishini diqqat bilan o‘qib, 2019-yilda bu fikrlarning natijasini ko‘rib, qayta tahlil qilish kerak. Turk dunyosining kamchiliklarini va biz tegmagan har bir masalani tahlil qilib, yechim takliflarini ishlab chiqish va bularni hammaga yetkazish qudratiga erishish zarur. Haqiqatan ham bugun Turk dunyosining ziyolilar muammosi borligi aniq. Aniq narsani tuzatish ham bizga tushadi. 100 yil o‘tib Turk dunyosiga oid fikrlar gapirilganda, 2119-yildagi bir turk millatchisi hali ham “Turk dunyosida umumiy alifbo masalasini” muhokama qilmasligi kerak. Bu masalalarni hal qiladigan, ularni tushuntirib Turk dunyosining muammosini o‘ziga dard qiladiganlar bizlarmiz.
Bizning hikoyalarimiz, romanlarimiz, fikr yozuvlarimiz Turk dunyosini naqsh naqsh o‘ymoqda. Turk dunyosining intellektual muammosining asosiy yechimi bugunni yaxshi tushunishdan o‘tadi. Turk dunyosi faqat shunday qilib yorug‘likka erishishi mumkin. Buyuk shoir Muhammad Akifning aytganidek:
“Egasiz bo‘lgan yurtning vayron bo‘lishi haqqdir,
Sen egasiga aylansang, bu vatan vayron bo‘lmaydi!”
Biz turk millatchilari, Turk dunyosi ishqibozlari uchun vatan albatta Turandir. Egasi bo‘lish va nur sochish yagona vazifamizdir.
Mahmut Esad Qiroch
Manbalar
[1] W.Said Edward, Intellektual, Ayrıntı Nashriyoti, bet 27
[2] Kanlıdere Ahmet, Sotsializmdan Turkchilikka Kazanlı Ayaz Ishaki, Ötüken Nashriyoti, bet 128
[3] W.Said Edward, Intellektual, Ayrıntı Nashriyoti, bet 72
[4] Sartre, J.Paul, Ziyolilar Haqida, Can Nashriyoti