Бұл мақалада заманауи демократия мен ұлттық мемлекеттің алғашқы үлгілерінің бірі (біріншісі – Америка Құрама Штаттары) тууы, өсуі және мақсатын өзгертуі қарастырылады. Академиялық және білімді орталарда Француз революциясы көпшілікке шабыт көзі болған. Мемлекеттің бағыныштыларынан оның иесіне – азаматтарға айналу, әрбір азаматтың конституция негізінде тең есептелуі және қоғамдардың өздерін басқаратын кадрларды еркін сайлау арқылы анықтауы сияқты заманауи демократияларға өту жолында Француз революциясының үлгілік әрі шабыттандыратын рөлі зор болды. Алайда француз мемлекеті революцияның алғашқы ширек ғасырында алдымен Робеспьер басқаратын террорлық мемлекетке, кейін Наполеон басқаратын империяға айналып, екі кезеңде де сәтсіздікке ұшырады. Бұл процестер тарих үшін маңызды сабақтар ұсынады.
18-ғасырға келгенде, аристократтар бірнеше ғасырлық дәстүр бойынша маңызды салық жеңілдіктерін пайдаланып келді. Бұған қоса, діни қызметкерлерге де ұқсас артықшылықтар берілді. 1770 жылдары Американ тәуелсіздік соғысы басталып, басқа бір супер держава – Англия осы таңдаулы колониясынан айырылып, әлсіреуі үшін Франция американдықтарды қолдап, өз флотының мұхит арғы жағына шығуын ұйымдастырды. Бұл әрекет француз халқына ауыр салық салымдарын әкелді, бірақ аристократтар мен діни қызметкерлердің салық жеңілдіктері себебінен мемлекет бүкіл шығынды халық пен өсу үстіндегі буржуазияға жүктеді. Өнеркәсіптенген Францияда өндірісті буржуазия мен шаруалар басқарса, аристократтар мен діни қызметкерлер салық жеңілдіктерін пайдаланып, өндірмегенімен, француз әлеуметтік өмірін басқарған күшті және үстем тап болды. Сонымен қатар, король дәстүрлі феодал құрылымды сақтап, өз билігін қамтамасыз ету үшін аристократтар мен діни қызметкерлерді жоғары бағалап отырды (Allen & Allen 1993; Sander 2007).
1789 жылы француз буржуазиясының басшылығымен халық көтеріліп, корольден монархия билігін конституциямен шектеуді, халыққа конституциялық бостандықтар беруді, ой еркіндігін ашуды және салық жүйесін реформалауды талап етті. Мемлекеттің қысымының символы саналатын Бастилия түрмесін өртеген халық король мен аристократтарды қиын жағдайға түсіріп, күштерін көрсетті және Құрылтай жиналысы шақырылды. Құрылтай жиналысы дереу конституция жасап, халыққа азаматтық құқықтар берді. Баспасөздің еркіндігі кеңейтілді. Сонымен қатар, әсіресе буржуазияның экономикадағы күшін және басшылығын нығайтатын меншікті қорғалу қамтамасыз етілді. Парламент мүшелерінің сайлау арқылы анықталуы кепілдендірілді және аристократия жойылды. Заң шығарушы билік енді халықтың дауысымен сайланған өкілдерге тиесілі болды. Бұдан басқа, діни қызметкерлерге конституцияға бағыну міндеті енгізілді. Діни қызметкерлер жаңа режимге қарсы сөз сөйлегенде тұтқындалып, мемлекет пен шіркеу арасында қақтығыс туындады (Allen & Allen 1993).
Франциядағы жаңа режим корольдің сыртқы мемлекеттермен бірігіп қарсы революция ұйымдастырады деп күдіктенді. Екінші жағынан, революцияның конституциялық күшін шыңға жеткізу монархияны жою арқылы мүмкін болатын еді. Осы факторлардың әсерімен 1793 жылы король мен королева тұтқындалып, отан сатқындығы бойынша сотталып, өлім жазасына кесілді. Монархия жойылып, республика жарияланды. Корольдің өлімі мен республика жариялануымен революцияның осы кезеңінде Гирондистердің лидері Дантон мен Якобиндердің лидері Максимилиан де Робеспьер күш біріктірді. Екі саяси партия – Гирондистер мен Якобиндер корольдің өлімінен кейін бір-біріне қарсы шықты және Робеспьер билікті қолға алды. Робеспьер Руссоның Қоғамдық Келісім теориясын қолдаған көшбасшы болды. Қоғамның ортақ мүдделер мен мақсаттар аясында, көпшіліктің талабы бойынша әрекет етуі және жеке бостандықтардан бас тартып, қоғамдық бостандыққа жету керек деп сенді. Жаңа режимді Қоғамдық Келісімге жету құралы ретінде пайдаланғысы келген Робеспьер республика режимін қорғау үшін басталған мемлекеттік террордың да басшысы болды (Levine 1978; Allen & Allen 1993; Sander 2007).
Король мен королеваны халық алдында гильотинамен өлім жазасына кесіп, күш көрсету мен қорқыту жасаған Робеспьер кейін өзіне қарсы шыққан Дантон бастаған көптеген оппозиционерлерді, қарсы революционерлерді, аристократтарды, корольшылдарды және режимге шабуыл ұйымдастырады деп күдіктенген сансыз адамдарды өлім жазасына кесті. Аристократтар, діни қызметкерлер және буржуазиямен қатар, жұмысшылар мен шаруалар да гильотина астында қаза тапты, және Робеспьердің ұстанымдары мен әрекеттері қайшылыққа түсті. Өлім жазасына кесілгендер немесе тұтқында өлімге душар болғандардың саны 40 000-ға, түрмеге қамалғандардың саны 300 000-ге жетті. Енді бақылаудан шыққан Робеспьерді тоқтату Парламенттің міндеті болды. 1794 жылы Парламент заңсыз деп танып, тұтқындаған Робеспьер өзі өлім жазасына кескендер сияқты гильотина астында көз жұмды (Allen & Allen 1993; Sander 2007).
Демократия үшін құрылған Франция Республикасы алғашқы жылдарында-ақ тұралап, қысымды жоюды мақсат еткен режим өзі қысымның өзіне айналды. Сол жылдары бір француз генералы Италия мен Мысыр жорықтарында атағы шығып жатты. «Ежелгі Римге» құштарлыққа негізделген дүниетанымға ие Наполеон Бонапарт пен жақтастары 1799 жылы Францияның басындағы саясаткерлерді құпия жоспармен ығыстырып, билікке келудің жолын ашты. Францияның басшылығына таласқан Наполеон, әсіресе әскерлерінің қолдауымен «Консул» атағымен атқарушы биліктің басына өтті. 1800 жылы Наполеонның өкілеттіктерін кепілдендіретін, бірақ бұл өкілеттіктерді халық қолдауымен демократиялық және заңды негізге байлайтын референдум өткізілді. Француз халқының басым көпшілігінің қолдауын алған Наполеон елдің жаңа басшысы болды (Allen & Allen 1993; Sander 2007).
Наполеон өзінен бұрынғы соттаған, аристократияға жататын шамамен 100 000 адамды босатты. Бірақ сонымен қатар жер реформасын шаруаларды қанағаттандыратын деңгейде жүзеге асырып, феодалдық қалдықтарды жойды. Салық жүйесінде өнеркәсіп өндірісін қолдаған буржуазияға дем беретін шаралар қабылдады. Қысқа мерзімде барлық әлеуметтік таптардың қолдауын алған Наполеон өзінен бұрынғы діни қызметкерлермен де татуласты. Сонымен қатар, республика негізін терең шайқатқан қадам жасап, Папаға жақындасты. Бұлардың бәрі оның кейінірек құруға тырысқан Империясының іргетасын қалаған қадамдары болды (Allen & Allen 1993; Sander 2007).
Өз халқының мәселелеріне тиімді шешімдер ұсынған Наполеон экспансиялық сыртқы саясат жүргізіп, қысқа мерзімде Еуропа Империясын құрды. 1805-1810 жылдар аралығында Бельгия, Италия және Германияның аймақтарын едәуір басып алды. Нидерланды мен Испанияны өз бағынышты мемлекеттеріне айналдырды. Пруссия, Австрия, Норвегия, Дания және Ресеймен одақ құрды. Англияның теңіз үстемдігіне қарсы Еуропада күшті құрлық үстемдігін орнатты. Наполеонға «Цезарь» атағы беріліп, осылайша оның «Ежелгі Рим» арманы айтарлықтай шындыққа айналды. Англия Наполеон Империясын құлату үшін Еуропаны флотымен қоршауға алды. Наполеон Империясына сырттан сауда өнімдерінің кіруіне және Империядан шығуына тыйым салды. Бұл Ресей экономикасына ауыр соққы болып тиді, және Ресей патшасы эмбаргодан құтылу үшін Наполеонмен одағын бұзды (Allen & Allen 1993; Sander 2007).
Патша Александрдың бұл әрекеті басқа мемлекеттерге үлгі болатынын ойлаған Наполеон Ресейді жазалау үшін 600 000 адамнан тұратын әскер жинап, жорыққа дайындалды. Әскерін бастап Ресейге басып кірген Наполеон өткен елдерде халықтың құрметі мен қуанышымен қоштасты. Ресейге кіргенде патша өте қызықты әрі тиімді стратегия қолданды. Француздармен ірі қақтығыстардан аулақ болған ресейліктер Наполеон мен әскерін саналы түрде Мәскеуге тартты. Алайда, Ресей армиясы жауларының қамтамасыз етуіне қажет барлық табиғи ресурстарды (жер, су, орман) қолданылмайтындай күйге келтіріп, өртеп жойды. Мәскеуге жеткен Наполеон қандай тұзаққа түскенін сонда түсінді. Ресей армиясы Мәскеуде бекініп, француздардың қысқы жағдайларда тірі қалуына қажетті барлық қамтамасыз ету көздері жойылған еді. Наполеон патшаға бейбітшілік ұсынысын жасады, бірақ патша құрған тұзақ пен армиясының соғыс қабілетіне сенімді болғандықтан ұсынысты қабылдамады. Наполеон әскерін кері шегінуге мәжбүр болды. Шегінгенде ресейліктердің шабуылынан және қамтамасыз ету көздері жойылған әскерлердің қысқы жағдайға төтеп бере алмауынан француз армиясы жүздеген мың адам шығынға ұшырады. Француз армиясы Ресейден шыққанда күйреп, еуропалықтар Наполеоннан құтылу үшін осы баға жетпес мүмкіндікті пайдалану ниетінде болды. Францияға қайтар жолда одақтас еуропалық елдерде шабуылға ұшыраған Наполеон мен әскерінде тек 600 адам қалды. Осылайша, Ресейге аттанғанда салтанатпен шығарып салынған және «Цезарь» атағымен құрметтелген Наполеон Ресейде жеңіліске ұшырап, шабуылдарға нысанаға айналды және барлық күшін жоғалтты. Наполеон Империясы таралып, Франция Наполеонға дейінгі шекарасына қайтып, басып алынды. Соңғы соғысында Англияға қарсы жеңілген Наполеон Св. Елена аралына жер аударылып, аралда жер аударылған күйі қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды (Allen & Allen 1993; Sander 2007).
Қорытындылай келе, заманауи мағынадағы ұлттық мемлекет пен демократияның ең шабыттандырарлық үлгілерінің бірі саналатын Француз революциясы алғашқы ширек ғасырлық тарихы тұрғысынан да тарих үшін аса тәрбиелік мәнге ие. Француз революциясының алғашқы ширек ғасырын белгілеген екі көшбасшының тағдыры да маңызды сабақтар ұсынады. Робеспьер республикасын қорғау үшін құрған мемлекеттік террор құрбаны болса, Наполеон Рим империясын қайта тірілту арманымен құрбан болды. Робеспьер демократияны демократия үшін бұзып, ақырында гильотина астында көз жұмды, ал Наполеон ұлттық мемлекет ұғымын аяққа басып, алдымен Еуропада қорқыныш империясын құрды, бірақ Ресейге жеңілген соң бұл қорқыныш империясы құлап, құрбандарының бірі өзі болды.
Шевки Кыралп
[email protected]
Дереккөздер:
Allen, M, J., Allen, J, B. 1993. World History From 1500. New York: HapperPerennial.
Levine, A. 1978. Robespierre: Critique of Rouessau. Canadian Journal of Philosophy. 7 (3), pp. 343-357.
Sander, O. 2007. Siyasi Tarih: İlk Çağlardan 1918’e. Ankara: İmge Yayınları.
http://www.yeniduzen.com/fransiz-devrimi-devlet-teroru-ve-imparatorluk-80999h.htm