Taryh 5-nji sentýabr 2012. Bir ýyl öň mart aýynda, Siriýadaky protestler imperialistleriň höweslendirmesi bilen içerki ýuwaşlyga öwrüldi, Türkiýäniň günorta serhedinden göçmenleriň girişi başlady. Oppozisiýa bu kontrolsyz ýagdaý üçin hökümeti tankytlap, partiýasynyň topar ýygnagynda çykyş eden şol döwri Baş Wekil Recep Tayyip Erdoğan soňra AKP ýyllarynyň klise sözleriniň arasynda ornaşjak şu sözleri aýtdy: “CHP ertir Şama barar, ýüz tapmaz, görersiňiz. Inşallah biz iň gysga wagtda Şama barar, Selahattin Eýýubiniň kabiriniň başynda Fatiha okaýarys, Emewi Mescidinde namazymyzy hem okaýarys.”
Erdoğan myhmanperwerligiň ähmiýetine ünsi çekýär, “Biziň däplerimizde myhman mukaddesdir” diýýär we CHP-ni “Staliniň gaýtaran Azerbaýjanlylary” hekaýasy bilen tankytlaýar; “Şu gün CHP Azerbaýjana, Kryma gök ýüz bilen baryp bilmeýär.” Emma Erdoğan Siriýa gök ýüz bilen baryp bilýärdi. Sebäbi Esad agdarylandan soň Siriýa ony ýüregine basyp, hormatlamaga taýýar bolardy.
Myhmanperwerlik elbetde işiň görnen ýüzüdi. Türkiýe Günbatar bilen bilelikde goňşusynyň içerki işlerine aralaşyp, syýasy häkimiýeti üýtgetmäge synanyşýardy. Orta ýerde imperialist maksatlar, strategiýalar we meýilnamalar bardy.
ABŞ-YN ISLEGINE GARAŞDY
Aslynda Türkiýe bilen Siriýa arasyndaky gyzgyn gatnaşyklar bardy. 2008-nji ýylda Erdoğan bilen Esad Bodrumda maşgalalyk dynç alyş etdi. 2009-njy ýylda iki ýurduň arasynda wiza talaplary aýryldy, ministrler umumy ýygnaklarda duşuşyp başlady we goşunlar bilelikde harby türgenleşikler geçirmäge başlady. “Gyrgynçy Esed”iň, “Doganym Esad” bolan günleri…
Soňra “Arap Bahary” diýlip atlandyrylýan döwür geldi. Erdoğan prosesiň başynda daşary aralaşmaga duýgurlyk bilen garaýardy. NATO-nyň Libiýa girmegine garşy çykyp, “Şuňa meňzeş akylsyzlyk bolarmy? NATO-nyň Libiýada işi näme?” diýip reaksiýa bildirdi we Türkiýäniň bu meýilnamanyň garşysydygyny aýtdy: “Hökümetleriň ýalňyşlyklarynyň tölegi halklara ýüklenmeli däl. Libiýa halkynyň jezalandyrylmagy manysyndaky her hili çäklendirme we aralaşma uly we kabul edip bolmajak kynçylyklara sebäp bolup biler.”
Erdoğan Siriýa meselesinde hem şonuň ýaly çemeleşmäni görkezmäge synanyşdy. Ýöne bu garaýyş uzak dowam etmän, ABŞ-nyň Obama dolandyryşy açylan jaňlar bilen Erdoğan-y isleýän hereket nokadyna getirdi. Mundan başga-da AKP hökümeti eýýäm goňşuda Baas partiýasynyň ýerine sünni yslamçy dolandyryşyň öz bähbidine has laýyk boljakdygyny pikir edýärdi. Diňe usul babatda käbir meseleler bardy. Ahyrynda awgust aýyna gelende Erdoğan, “Sabyrlygyň soňky pursatlaryna geldik. Sişenbe güni Daşary işler ministrini Siriýa iberýärin” diýdi. Prosesiň jogapkärlerinden we şol döwri Daşary işler ministri bolan Ahmet Dawutogly 9-njy awgustda soňky gezek Şama baryp, hökümetiň talaplaryny Esad dolandyryşyna ýetirdi. Bu sapardan soň aragatnaşyklar kesildi.
AKP hökümeti Siriýa syýasatyny täzeläp, ABŞ imperializminiň özünden talap eden wezipesini öz üstüne aldy. Hökümet “Siriýa režiminiň kanunylygyny ýitiren” diýen beýanatlary bermäge başlady. 2011-nji ýylyň oktýabrynda BMG Howpsuzlyk Geňeşinde Siriýa garşy sanksiýalar kabul edilmegi, Russiýa we Hytaýyň weto goýmagy bilen togtadyldy, emma Erdoğan Türkiýäniň Siriýa garşy “bir tarapy sanksiýalary” girizjekdigini yglan etdi. Üýtgeýän daşary syýasat ugrunda serhetde garaşýan 10 müňden gowrak siriýaly Türkiýä kabul edildi we oppozisiýa/cihatçy toparlara ýarag we meýdan berildi. Cihatçy toparlar türgenleşdirildi, enjamlaşdyryldy. AKP hökümeti Esada garşy Siriýa Milli Geňeşiniň Stambulyň içinde iş alyp barmagyna rugsat berdi. Erdoğan 2012-nji ýylyň fewralynda Esada, “Barýan ýoly ýalňyş. Bu ýol çykalga däl. Beşar, men dakka dukka. Ey Beşar, eden tapar” diýip ýüzlendi. Esad bolsa “Türkiýe-Siriýa dostlugyny ABŞ islemeýär. Olar demokratiýa gyzyklanmaýarlar. Esasy mesele çeşmelerimizi gözegçilikde saklamak” diýdi, ýöne bu boş söz; syýasy yslamçy hökümet kararyny eýýäm berendi.
2012-nji ýylyň aprelinde Stambulyň içinde 70-den gowrak Günbatar we Arap ýurtlarynyň daşary işler ministrleri Siriýa dolandyryşyna basyşy artdyrmak we oppozisiýany güýçlendirmek usullaryny ara alyp maslahatlaşmak üçin “Siriýanyň Dostlary” ýygnagynda ýygnandy. Ýygnakda çykyş eden Erdoğan Esada garşy oppozisiýanyň ýalňyz däldigini aýtdy, Esady zulum etmekde aýyplady. “Şam hyzmatdaşlyk etmez bolsa BMG-niň dur diýmegi kaçynmaz bolar” diýip Baş Wekil daşary aralaşmaga ýaşyl yşyk berdi.
TARYHYŇ GYZYKLYGY
Bu wakalardan soň aýlar aýlary, ýyllar ýyllary yzarlady. Ýöne Günbatar Esady agdarmaga başaryp bilmedi. Siriýa içerki urşy ýurdyndan kowulan millionlarça göçmeni, ýüz müňlerçe jansyz bedeni we ýumrulan şäherleri galdyrdy. Urş şertlerinde güýçlenen cihatçy guramalar Türkiýäni we Günbatary ganly etdi. Pastadan paý almak isleýän AKP akyly Türkiýäni urşy gurujylardan has köp töleg töletdi.
Esad Türkiýe-Siriýa gatnaşyklarynyň nähili üýtgändigine jogap berende, “Men däl, Erdoğan üýtgedi” diýdi. Erdoğan indi ýene bir gezek “üýtgeşiklik” isleýär. Ol aýdýar: “Biz düýn Siriýa bilen duşman däldik, Esad bilen maşgalalyk duşuşýardyk. Inşallah bu çagyryş bilen Türkiýe-Siriýa gatnaşyklaryny geçmişde bolşy ýaly şol bir derejä getirjek bolýarys.” Esad bolsa gepleşikleriň diňe Türkiýäniň Siriýadan esgerlerini çykarmagy we oppozisiýa goldawyny bes etmegi şertinde başlap biljekdigini aýdýar.
Şu gün Erdoğan-yň Siriýa we beýleki daşary syýasat meselelerindäki ýalňyşlyklary barada gürrüň edilýär. Bu şübhesiz dogry, ýöne ironik tarapdan seredilende Erdoğan-yň “hakly” çykandygy hem aýdylýar. Libiýa barada näme diýdi; “Libiýa halkynyň jezalandyrylmagy manysyndaky her hili çäklendirme we aralaşma uly, kabul edip bolmajak kynçylyklara sebäp bolup biler.” Diňe şeýle boldy! Öz dolandyryşynyň Türkiýäni goşan bu daşary aralaşmalary hem Libiýa, hem Siriýa halky üçin betbagtçylyk getirdi.
AKP hökümeti ABŞ-a, imperialistlere boýun egdi, olaryň meýilnamalaryna ygrarly boldy. Türkiýäni, Orta Gündogary sömürmek isleýän güýçleriň yzyna sürükledi. Özüniň eýeleýän mezhepçi ugury Türkiýäni Orta Gündogaryň ýumrulyşyna goşant goşdurdy. Taryh gyzykly; 13 ýyl öň Günbatarlar nazarynda öz orunyny berkidip, Esady agdarmak isleýän Erdoğan, indi syýasy karýerasyny uzaltmak üçin Esad bilen ýakynlaşmaga mätäç. Özüniň köp ulanjak sözleri näme diýýärdi: “Men dakka dukka.” Ýagny, näme etseň, şony taparsyň.
Berkant Gültekin
https://www.birgun.net/makale/erdogan-hakli-cikti-545896
