Тарых 2012-жылдын 5-сентябры. Бир жыл мурун март айында, Сириядагы нааразылыктар империалисттердин кыжырын келтирүүсү менен жарандык согушка айланып, Түркиянын түштүк чек арасынан качкындар агымы башталган. Оппозиция бул көзөмөлсүз абал үчүн бийликти сындап жатканда, ошол кездеги премьер-министр Режеп Тайып Эрдоган партиясынын топ жыйынында мындай сөздөрдү айткан: “ЖКП эртең Дамаскка барат, бирок эч кимди таба албайт, көрөсүздөр. Ишенем, биз эң кыска убакытта Дамаскка барып, Салах ад-Дин Айюбинин кабырынын алдында Фатиха окуйбуз, Эмеви мечитинде намаз да окуйбуз.”
Эрдоган конокчулдуктун маанилүүлүгүнө көңүл буруп, “Биздин салттарда конок ыйык” деп айтып, ЖКПга “Сталинге кайтарылган азербайжандар” окуясын айтып сындап, “Азыр ЖКП Азербайжанга, Крымга кеӊ дем менен бара албайт.” деди. Бирок Эрдоган Сирияга кеӊ дем менен бара алмак. Анткени Асад кулатылгандан кийин Сирия аны урматтап, сыйламак.
Конокчулдук, албетте, көрүнгөн жүзү эле. Түркия Батыш менен бирге коңшусунун ички иштерине кийлигишип, саясий бийликти алмаштырууга аракет кылып жатты. Империалисттик максаттар, стратегиялар жана пландар бар эле.
АКШНЫН КЕРЕКТҮҮ ЧЕКТЕГИ ЖОЛУНА КЕЛДИ
Чындыгында Түркия менен Сириянын ортосунда жылуу мамилелер болгон. 2008-жылы Эрдоган менен Асад Бодрумда үй-бүлөсү менен эс алып жүрүшкөн. 2009-жылы эки өлкөнүн ортосунда виза талаптары жоюлуп, министрлер биргелешкен жыйналыштарга катышып, аскердик машыгуулары биргелешип өткөрүлө баштаган. “Катык Асад” күндөрү “Акасы Асад” болгон...
Андан кийин “Араб жазы” деп аталган процесс башталды. Эрдоган башында тышкы кийлигишүүгө этият мамиле кылган. НАТОнун Ливияга киришине каршы чыгып, “Мындай акылсыздык болобу? НАТОнун Ливияда эмне иши бар?” деп нааразылыгын билдирип, Түркия бул пландын каршы экенин айткан: “Бийликтин катачылыктарынын төлөмүн элдерге төлөтпөшү керек. Ливия элин жазалоо маани берген ар кандай санкциялар жана кийлигишүүлөр чоң жана кабыл алынгыс кыйынчылыктарды жаратышы мүмкүн.”
Эрдоган Сирия маселесинде да окшош мамиле кылууга аракет кылган. Бирок бул көз караш узакка созулган жок. АКШда Обаманын башкаруусу телефон чалуулар менен Эрдоганды каалаган активдүү чекке жеткирди. Мындан тышкары АКП бийлиги коңшуда Баас партиясынын ордуна сунниттик исламчыл башкаруу өз кызыкчылыгына ылайыктуу деп эсептеген. Фактысы ыкмада гана айырма болгон. Акыры август айына келгенде Эрдоган, “Азыр чыдамдын акыркы учурларына келдик. Шейшемби күнү тышкы иштер министри Сирияга жөнөтүлөт” деген. Процесстин жоопкерлери жана ошол кездеги тышкы иштер министри Ахмет Давутоглу 9-августта акыркы жолу Дамаскка барып, өкмөттүн талаптарын Асад башкаруусуна жеткирген. Андан кийин мамилелер үзүлгөн.
АКП бийлиги Сирия саясатын жаңыртып, АКШ империалисттеринин талап кылган милдетин аткарган. Өкмөт “Сирия режиминин легитимдүүлүгүн жоготкону” тууралуу билдирүүлөрдү жасай баштаган. 2011-жылдын октябрь айында БУУнун Коопсуздук Кеңешинде Сирияга санкция киргизүү боюнча добуш берүүдө Россия менен Кытай вето койгон, бирок Эрдоган Түркиянын Сирияга карата “жекече санкциялар” киргизерин жарыялаган. Өзгөргөн тышкы саясаттын негизинде чек арада турган 10 миңден ашуун сириялык Түркияга кабыл алынып, оппозициялык/джихадчыл топторго курал жана жайлар берилген. Джихадчыл топтор окутулуп, жабдылган. АКП бийлиги Асадга каршы Сирия Улуттук Кеңешинин Стамбулда иш алып баруусуна уруксат берген. Эрдоган 2012-жылдын февраль айында Асадга, “Сенин жолуң туура эмес. Бул жол чыгаары жок. Эй Асад, эмне кылсаң ошону көрөсүң” деп кайрылган. Асад болсо “Түркия-Сирия достугун АКШ каалаган жок. Алардын максаты демократия эмес. Негизги маселе биздин ресурстарды көзөмөлдөө” деген, бирок эч нерсе өзгөргөн жок; саясий исламчыл бийлик чечимин мурда эле кабыл алган эле.
2012-жылдын апрелинде Стамбулда 70тен ашуун Батыш жана Араб өлкөлөрүнүн тышкы иштер министрлери Сирия башкаруусуна басымды күчөтүү жана оппозицияны күчөтүү ыкмаларын талкуулоо үчүн “Сириянын достору” жыйынында чогулган. Жыйында сүйлөгөн Эрдоган Асадга каршы оппозиция жалгыз эмес экенин айтып, Асадды зулум кылган деп айыптаган. “Эгер Дамаск кызматташпаса, БУУ токтотууга мажбур болот” деген премьер-министр тышкы кийлигишүүгө жашыл чырак жандырган.
ТАРЫХТЫН ИРОНИЯСЫ
Бул окуялардан кийин айлар айларды, жылдар жылдарды ээрчиди. Бирок Батыш Асадды кулатууга жетише алган жок. Сириядагы жарандык согуш миллиондогон качкындарды, жүз миңдеген өлүк жана талкаланган шаарларды калтырды. Согуш шартында күчөгөн джихадчыл уюмдар Түркияны жана Батышты канга боёду. АКПнын согушка аралашуу акылы Түркияга согушту уюштургандардан да көп баа төлөттү.
Асад Түркия-Сирия мамилеси кандай өзгөргөн деген суроого, “Мен эмес, Эрдоган өзгөрдү” деп жооп берген. Эрдоган эми дагы бир жолу “өзгөрүү” каалап жатат. Ал: “Биз кечээ Сирия менен душман эмес элек, биз Асад менен үй-бүлөлүк деңгээлде сүйлөшүп жүрдүк. Ишенем, бул чакыруу менен Түркия-Сирия мамилесин мурдагыдай деңгээлге кайтаргыбыз келет.” Асад болсо сүйлөшүүлөр Түркиянын Сириядан аскерлерин чыгарганы жана оппозицияга колдоосун токтоткону шартында гана башталаарын белгилейт.
Бүгүнкү күндө Эрдогандын Сирия жана башка тышкы саясаттагы катачылыктары айтылууда. Алар чындыгында туура, бирок ирониялык жактан караганда Эрдоган “акылдуу” чыкты деп да айтууга болот. Ливия боюнча эмне деген эле; “Ливия элин жазалоо маани берген ар кандай санкциялар жана кийлигишүүлөр чоң, кабыл алынгыс кыйынчылыктарды жаратышы мүмкүн.” Так ошондой болду! Өз башкаруусу Түркияны камтыган бул тышкы кийлигишүүлөр Ливия жана Сирия эли үчүн чоң жоготуу алып келди.
АКП бийлиги АКШга, империалисттерге баш ийип, алардын пландарына берилди. Түркияны, Орто Чыгышты пайдалангысы келген күчтөрдүн артынан сүйрөдү. Өзү колдогон сектанттык линия Түркияны Орто Чыгыштын талкаланышына шерик кылды. Тарыхтын ирониясына караганда, 13 жыл мурун Батыштын көзүндө өз ордун бекемдөө үчүн Асадды кулатууну каалаган Эрдоган азыр саясий карьерасын узартуу үчүн Асад менен жакындашуунун зарылдыгында. Өзү көп колдонгон сөзү эмне дейт эле: “Эмне кылсаң, ошону көрөсүң.”
Беркант Гүлтекен
https://www.birgun.net/makale/erdogan-hakli-cikti-545896
