AKP seçki qazanmaq üçün xaos mühiti yaradır, təzyiq və qadağaları artırır, zorakılığa əl atır, qara propagandaları gizli şəkildə aparır. Bu, tərəddüdlü seçiciləri mənfi təsir edir. Lakin qara propagandanın tələsinə düşməmək üçün müxalifətin effektiv və ifşaedici fəaliyyət göstərməsi lazım idi, amma edə bilmədi/edə bilmir.
GİRİŞ
Hakim partiya və tərəfdaşı bir müddətdir xalqın içində olduğu çətin şəraitləri görməzlikdən gələrək Türkiyənin nə qədər yaxşı vəziyyətdə olduğunu anlatmağa və bu cür propagandalarla özünə görə bir algı yaratmağa çalışır. Halbuki xalqın böyük əksəriyyəti yoxsulluq içindədir, onun da yarıdan çoxu aclıq həddindədir. Türkiyədə son yarım əsrdə insanların çox əziyyət çəkdiyi dövrlər olub, amma heç biri bu qədər ağır olmayıb. Kiçik bir azlıq lüks və savab içində yaşarkən milyonlarla insan axşam evinə bir tikə çörək aparmağın dərdinə düşür.
Buna baxmayaraq hakimiyyət və tərəfdarları “Türkiyə əsri” deyərək nə qədər gözəl vəziyyətdə olduğumuzdan danışırlar. Bu hal əslində bilərək və ya bilməyərək həqiqətlərdən nə qədər uzaqlaşdıqlarının göstəricisidir. Həqiqətləri görmək əvəzinə görməzlikdən gəlməyi üstün tuturlar. Halbuki gündüz həqiqətlərə gözünü yuman dünyanı yalnız özünə gecə edər. Həqiqətlər orada durur, danışır, mövcud olur.
Bəs necə bu vəziyyətə gəldik və hara doğru gedirik? İndi sual budur. Bunun üçün AKP-nin dünəninə baxaraq bu günü anlamaq daha mənalı və doğru ola bilər. Sonra gələcək üçün bəzi nəticələr çıxarmaq məsələnin yerinə düşməsini təmin edəcək.
AKP-NİN GƏLİŞİ
AKP, 2000-ci ilin əvvəlində qurularkən, Ərdoğan tərəfindən üç mühüm nöqtədə “dəyişdik” deyərək hakimiyyətə gəlmişdi. Çünki tabe olduqları Refah Partiyası və onun lideri Erbakanın söylədikləri dünya həqiqətləri ilə uyğun gəlmirdi, buna görə hakimiyyətə gələ bilmirdilər. Ərdoğan və yanındakılar da eyni yolda davam etsələr hakimiyyət olmayacaqlarını gördülər. Buna görə ya əvvəlki kadr və ideologiyadan ayrılaraq hakimiyyətə doğru gedəcəkdilər, ya da yerində sayacaqdılar.
Pragmatik olan Ərdoğan və zamanın troykası (Arınç, Gül və Şener) siyasətin tələbini yerinə yetirib birinci yolu seçdilər. Dəyişdik deyərək, gəldikləri köklərdən böyük bir ayrılıq yaşadılar, ən azından belə göründülər. Bunu deyərək həm xaricdə Qərbə təminat verdilər, həm də bunu istifadə edərək daxildə legitimliklərini gücləndirdilər və cəmiyyətə ümid verdilər. Çünki Erbakan və partiyasının söylədikləri reallıq siyasəti baxımından keçərli olmadığı kimi legitimliklərini zəiflədirirdi.
Erbakan və Refah Partiyası aşağıdakı arqumentləri güclü şəkildə irəli sürürdü:
1-Biz milli görüşçüyük, demokratiya bizim üçün məqsəd deyil vasitədir, əsas məqsədə çatmaq üçün ara dayanacaqdır.
2- AB xristian klubudur, ora daxil olmaqdan söhbət belə gedə bilməz, biz AB-ni rədd edirik.
3-Faiz riba’dır/qeyri-halaldır, biz faizə qarşıyıq, İslam Dinarına keçəcəyik.
Bu tezislərlə Türkiyə cəmiyyətindən viza ala bilməyəcəklərini, yəni hakimiyyətə gələ bilməyəcəklərini görən Ərdoğan və dostları tam əks bir ifadəyə sarıldılar və cəmiyyət qarşısına çıxdılar.
İnsanlar vərdişlərini birdən-birə bir gündə kəsib kənara atmazlar. Bunun bir vaxtı və zəmin var. Vaxt indiki zamandır, amma zəmin hələ tam formalaşmayıb. Bu zəmini onların yerini almaq istəyən müxalifət hazırlamalıdır.
ERDOĞAN VƏ AKP NƏ DEYİRDİ?
Biz milli görüş köynəyini çıxardıq, demokratiya bizim üçün ara dayanacaq deyil, məqsəddir. (Yanındakı adamlara “Mühafizəkar Demokratlar” adı ilə kitablar yazdırdılar)
AB xristian klubu deyil, dəyərlər toplusudur və biz Türkiyəni AB-yə daxil edəcəyik. (2004-cü ildə AB ilə danışıqları başladıq deyərək Qızılay meydanında gündüz-gündüz şənlik etdiklərini xatırlayın)
İslam Dinarı safsatadır, biz sərbəst bazar iqtisadiyyatını davam etdirəcəyik və Türkiyəni qlobal iqtisadiyyata qoşacağıq. (Hakimiyyətə gəldikdə Kemal Dervişin proqramını tam şəkildə davam etdirdilər.)
Bu iddialarla həm daxili, həm xarici tərəfləri inandırdılar.
Bir dəfə dövlət və mövcud status-kvonu dəyişdirəcəklərini iddia edirdilər. Bir müddət belə davam etdilər. Cəmiyyət inandı. Mühafizəkarlar xaricində kürdlər, liberallar, hətta bəzi solçulardan belə dəstək aldılar və hər seçkidə qalib gələrək hegemon partiya oldular.
2011 seçkilərindən sonra bu özünəinamla güc zəhərlənməsinə uğrayıb siyasi İslam istiqamətinə yönəldilər. Güc zəhərlənməsinin təsiri ilə zamanla bütün müttəfiqlərini tək-tək xaric etdilər, tərk etdilər və ya münaqişəyə girdilər. Bu prosesin və 20-ci ilin sonunda gəldikləri yer tamamilə fərqli idi. Gücün dadı və hakimiyyətin nemətlərinin sərxoşluğu onları dövlətlə birləşdirdi. Halbuki dövlətin status-kvounu dəyişdirmək vədiylə iş başına gəlmişdilər. Dövləti dəyişdirib demokratikləşdirmək əvəzinə özləri dəyişib dövlətləşdilər. Beləcə hegemon dövlət partiyası oldular. Sonra partiya bütün dövlət institutlarını ələ keçirib özünə görə dizayn etməyə başladı və demək olar ki, partiya dövləti formalaşmağa başladı.
Beləcə yenidən gəldikləri yerə dönməyə başladılar. Başqa sözlə, güc zəhərlənməsinə uğrayıb, özlərinə görə artıq geri dönülməz nöqtəyə çatdıqda, 1) Milli görüşə qayıtdılar, 2) AB-dən uzaqlaşdılar, 3) Sərbəst bazar iqtisadiyyatından hər şeyi tək adam iqtisadiyyatına, “monokratiyaya” keçdilər. Yəni dəyişdiklərini iddia edib cəmiyyəti və Qərbi inandıraraq hakimiyyətə gələn kadr, seçki üstə seçki qazanıb güclənəndən sonra əslinə qayıtdı. Vəziyyət indi budur.
AKP işin əvvəlində “ümid” verərək hakimiyyətə gəlmişdi. Gəldiyi nöqtədə qorxu yaradaraq idarə edir. Yalnız müxalif seçicini qorxutmur, öz tərəfdarlarını da qorxudaraq yanında saxlayır.
HƏLƏ NİYƏ BİRİNCİ PARTİDİRLƏR?
Bəs buna baxmayaraq hələ niyə cəmiyyətin üçdə birinə yaxını onların ardınca gedir? Bunun müxtəlif səbəbləri var:
1-İnsanlar vərdişlərini birdən-birə bir gündə kəsib kənara atmazlar. Bunun bir vaxtı və zəmin var. Vaxt indiki zamandır, amma zəmin hələ tam formalaşmayıb. Bu zəmini onların yerini almaq istəyən müxalifət hazırlamalıdır. Müxalifət isə bu etimadı verə bilmir. Bu vərdişlərin təsiri altında olan kütlələrin bir qismi hələ də gələn gedəni aratacaq deyə narahatdır və könülsüz də olsa AKP-yə səs verir.
2-Son zamanlarda Kılıçdaroğlunun getdikcə səs-küylü çıxışları, hakimiyyətin fikrini və kimyasını dəyişdirən ifadə və mövqeləri, gördüyü işlər önəmli idi, amma kifayət deyildi.
3-AKP-MHP qütbləşdirici siyasət və tətbiqlərlə öz kütləsini davamlı konsolidasiya edərkən müxalifət daxili çəkişmələrlə vaxt və enerji sərf etdi.
4-Ərdoğan və Bahçeli biz və onlar dualizmini davamlı işlədib, qütbləşməni dərinləşdirdikcə fay xətləri də onların xeyrinə açıldı. Çünki öz qütbündə olanları digər tərəflərə qarşı düşmənləşdirici dildə manipulyasiya edib, özünə yaxın seçicini hakimiyyətin nemətləri ilə bəsləyirlər.
5- Uduzma qorxusu yapışdırıcı kimi işlədilir. Xüsusilə həyat tərzi və hesabat tələb etmə qorxusu var. Müxalifətin “tezliklə gəlirik” ifadəsinin bəzi qruplarda yaratdığı qorxu “kirpi psixologiyası” ilə bu kütləni bir-birinə yaxınlaşdırır. Birlikdə olmaq, qruplaşmaq və müqavimət göstərmək bu kütlədə yaranır. Əvvəlki xatirələrinin verdiyi siqnal ilə bir-birinə sarılma, “bir dəqiqə buradayıq, heç yerə getmirik” hissi yaradır.
6- AKP seçki qazanmaq üçün xaos mühiti yaradır, təzyiq və qadağaları artırır, zorakılığa əl atır, qara propagandaları gizli şəkildə aparır. Bu, tərəddüdlü seçiciləri mənfi təsir edir. Lakin qara propagandanın tələsinə düşməmək üçün müxalifətin effektiv və ifşaedici fəaliyyət göstərməsi lazım idi, amma edə bilmədi/edə bilmir.
7- AKP-də hakimiyyət nemətlərinə alışmış bir qrup var, bunun itəcəyini düşünmək belə istəmir. Buna görə öz həqiqətini görmək əvəzinə qarşı tərəfi qaralamaq daha asandır.
8- Sistemlə qidalanırlar. Sistemlə qidalananlar sistemi dəyişdirməzlər, amma eyni zamanda dəyişməsini də istəməzlər.
İKTİDARIN MƏNFİ ALGİ YARADAN PROPAGANDASI
AKP işin əvvəlində “ümid” verərək hakimiyyətə gəlmişdi. Gəldiyi nöqtədə qorxu yaradaraq idarə edir. Yalnız müxalif seçicini qorxutmur, öz tərəfdarlarını da qorxudaraq yanında saxlayır. Məsələn, hakimiyyət tərəfinin anti-propagandası ilə xalqın bir qismi aşağıdakı qorxulara sahibdir: Müxalifət gələrsə, sosial yardımlar kəsilər, həyat tərzimə toxunular; çox fərqli partiyalar var, bir-birilərinə düşərlər, yenidən xaos və sabitsizlik olar; idarə edə bilməzlər və gələn gedəni aradar və s.
AKP-dən faktiki ayrılmış, amma ruhən tam ayrılmamış, əhval-ruhiyyə olaraq hələ ona bağlı tərəddüdlü bir qrup belə düşünür. Sanki sürücü kimi ayrılıb gəlirlər, amma heç yerə getmirlər, sağa çəkib dördlərini yandırıb gözləyirlər. Seçki yaxınlaşanda bu qorxuları aşaraq irəli getmək əvəzinə yenidən ayrıldıqları yerə qayıdırlar. Bildiyi azı bilmədiyi çoxla dəyişmə riskini gözə ala bilmirlər. Bu sosio-psixoloji dəyişmədən AKP-nin üçdə birdən aşağı düşməsi çətindir. Halbuki hegemoniya sonunu gətirmək üçün bu mövzuda cəmiyyəti inandıracaq vacib bir nümunə var əlimizdə.
Müxalifətin, eləcə də ümumi seçkilərdə olduğu kimi yerli seçkilərdə də “hər nə olursa olsun qalib gəlirik” yanılğısından qurtulması, mümkün olmayan vədlərlə qarışıqlıq yaratmaması lazımdır. Çünki problem yalnız siyasi deyil, həm də iqtisadi, sosial və mədəni problemdir.
BELEDİYYƏ SEÇKİLƏRİ VƏ SONRASINDA NÜMUNƏ
AKP və tərəfdaşı MHP 2019 yerli seçkilərinin bir mövcudluq məsələsi olduğunu deyirdi, nə oldu? Yalan olduğu ortaya çıxdı, qaliblər fəal işləyirlər. Görünür mövcudluq məsələsi yox imiş, sadəcə öz siyasi maraqları üçün xalqı aldatmaq, manipulyasiya etmək varmış. Bunun üçün cəmiyyətin sinir ucları ilə oynayıb səs toplamaq məqsədləri varmış. Gələcək yerli seçkilərdə də oxşar şeylər cəhd ediləcək. Bunları cəmiyyətə “doğru-dürüst” anlatmaq vacibdir.
Başqa nə deyirdilər? Bunlar qalib gəlirsə sosial yardımlar kəsilər deyirdilər. Qalib gəldilər və sosial yardımlar kəsilmədi, hətta çoxaldı. Üstəlik hakimiyyət bu yardımları mərkəzdən kəsir. Məsələn, İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsinin 100 min yoxsul uşağa payladığı süd Sayıştay hesabatları ilə əngəllənməyə çalışıldı. Deyirdilər edə bilməzlər, süd xarici markalı vasitələrlə daşınırmış. Məqsəd bağçını döyməkdir. Yenə İBB-nin nəqliyyat üçün bəzi dezavantajlı qruplara gətirdiyi endirimləri “edə bilməzsən” deyə əngəl oldular, niyə? Bu endirimi yalnız saray edə bilərmiş. Bəs bələdiyyə nə iş görəcək, öz avtobusunda daşınan sərnişinə aid iş görə bilmirsə nə edəcək? O zaman bələdiyyələri bağlayın, saraydan idarə edin, olsun bitsin.
Başqa bir nümunə: Başörtülülər işdən çıxarılacaq deyirdilər. Bu gün də eyni propaganda aparılır. Halbuki başörtülülər işdən çıxarılmadı, hamı işinə davam edir. Amma onların yerinə hələ də ayaqqabı qutularından çıxan dollarların hesabı sorulmayıb; bu qədər fonda İstanbullunun bu qədər pulu niyə mənimsənilib, cavabı verilməyib; bu qədər tərəfdara bu qədər avtomobil və şatafat niyə yaşadılıb, anlatılmayıb. Bu qədər yoxsulluq və işsizliyə baxmayaraq bu qədər tərəfdar necə zəngin olub? Bunların cavabları haradadır?
Bilmək lazımdır ki, demokratik idarəçiliyi avtoritar idarəçilikdən ayıran əsas şey şəffaflıq, nəzarət və hesabatlılıqdır. Bunlar yoxdursa orada demokratik, ədalətli və bərabər bir düzəndən danışmaq mümkün deyil, eləcə də bu gün olduğu kimi.
AKP GETDİKÇƏ GERÇƏKLİYİNİ İTİRİR
Seçici bunu gördüyü üçün psixoloji üstünlük müxalifətə keçmişdi, amma müxalifət keçən seçkidə bunu yaxşı istifadə edə bilmədi. Çünki iqtisadi böhranın qarşısını almaq bir yana, iş getdikcə böhrandan depressiyaya çevrilir. İdarə edənlər idarə edə bilmir, idarə olunanlar idarə olunmaz hala gəlib.
Gəlin baxaq: Maaş gəliri ilə dolanan ailələrin 47%-i minimum əmək haqqı gəlirinə sahibdir.
Bir zamanlar Ərdoğanın etdiyi simit hesabından gedək. Dörd nəfərlik bir ailə yalnız gündə üç dəfə simit və çay yesə, bu gün düşünülən minimum əmək haqqını keçir. Buraya kirayə daxil deyil, təhsil, səhiyyə xidməti daxil deyil, su, qaz, elektrik kimi zəruri ehtiyaclar daxil deyil, digər zəruri ehtiyaclar daxil deyil. Yalnız simit və ən ucuzundan çay var.
Göründüyü kimi bu iş yoxsulluğu çoxdan aşmışdır, artıq aclıq həddinin altındadır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatına görə insanların yalnız bioloji ehtiyacları üçün lazım olan pul orta hesabla gündə 6 dollardır, bu da ayda 180 dollar, bugünkü məzənnə ilə 4860 TL edir, yəni yalnız aclıqdan ölməmək üçün lazım olan pul budur. Yanlış anlaşılmasın, bu aclıq həddi deyil, aclıqdan ölməmək həddidir. Qalanını siz düşünün. Amma bütün bunlara baxmayaraq hakimiyyət heç nə olmamış kimi toz-çörək rəngində tablolar çəkə bilir və hələ də buna inanan insanlar var. Bu da işi çətinləşdirir. Gələcəkdə nə cür gözlənilməz dəyişikliklər olacaq, bilmirik. Amma buna da hazır olmaq lazımdır.
HƏR HALDA "QAZANACAĞIQ" YANILGISINA DÜŞMƏK OLMAZ!
O halda müxalifətin, eləcə də ümumi seçkilərdə olduğu kimi yerli seçkilərdə də “hər nə olursa olsun qalib gəlirik” yanılğısından qurtulması, mümkün olmayan vədlərlə qarışıqlıq yaratmaması lazımdır. Çünki problem yalnız siyasi deyil, həm də iqtisadi, sosial və mədəni problemdir. Problem ədalətin işləməməsi, keyfiyyətsizliyin artması, çürümənin hər tərəfi bürüməsidir. İnstitutlar funksiyasını itirib, məmurlar partiyapərəst şəkildə işə götürülüb, keyfiyyətsizdir… Bir çox sahədə yığılıb qalmış nəhəng problemlər var. Bunların həlli çox daha önəmlidir. Yalnız şikayət etməklə seçki qazanılmaz, qazansanız da idarə olunmayacaq bir tablo ilə qarşılaşa bilərsiniz. Bunları görmək lazımdır.
Məsələn, prezident niyə hər gün atəşə körüklə gedir? Özünü “model” adlandırır. Amma bilərəkdən bir yanğını böyütmək, dağıntı yaratmaq da ola bilər. Problem yalnız lider üzərindən qurula biləcək problem deyil. Mövcud vəziyyət təşkilatlanaraq, yeni təşkilatlanmalar vasitəsilə cəmiyyətə bir şeylər anlatmağı tələb edir.
Qışqırırsan “maşın uçuruma gedir, dayandırın” deyə, amma dünya dayanırmı? Deyək ki, maşını dayandırdın, sonra maşını necə işə salacaqsan və hara aparacaqsan? Bütün bunlar çox önəmlidir. Bunlar önəmlidir, çünki cəmiyyətə bu mənada yalnız ümid vermək kifayət deyil, əsas olan cəmiyyətə etimad verməkdir. Burada açar ümid, kilid isə etimaddır.
Bu gün insanlar kimin yanında yer almalıyım, səhv seçim etməyim deyə tərəddüdlə mövqe tutmağa məcbur olurlar. Halbuki cəmiyyətdə dəyişikliklə bağlı yığılan enerji siyasətə yönəldilə bilməlidir. Bunun üçün ictimai etirazı, hayqırışları ortaq bir xəyal halına gətirmək çox önəmlidir.
SORUNLARA HƏLL TAPMAQ
Ümid və etimad cəmiyyətə daxildə və xaricdəki problemlərin həllinə dair güvən vermədən keçmir. Bahalaşma, işsizlik, yoxsulluq, qadağalar, korrupsiya, hüquqsuzluq əsas problemlər kimi qarşımızdadır. Amma başqa problemlər də var. Məsələn, qüsurlu şəhərsalma, mənzil və kirayə problemi, şəhər yenidənqurması, nəqliyyat və infrastruktur, zəlzələyə hazırlıq kimi aktual mövzularda layihə hazırlamaq zəruridir. Həmçinin iqlim dəyişikliyi, yaşıl razılaşma, su məsələsi, qida təhlükəsizliyi, enerji məsələsi, əmək-kapital ziddiyyəti, texnoloji sıçrayış, qaçqın istilası kimi qlobal mövzularda nə fikirləşildiyi də önəmlidir. Dünya Marsa gedərkən siz bu mövzularda heç nə etməsəniz, xüsusilə yeni yetişən gənc nəsilə heç nə deməsəniz, sadəcə tikinti sektorunun istehsal etdiyi mənzildə qarın doyurub keyfiyyətsiz və səviyyəsiz bir həyata məhkum edirsiniz insanları.
İşin digər tərəfi budur: Deyək ki, insanlar acdır, siz bu vəziyyətə diqqət çəkib buradan bir əlaqə qurmağa çalışırsınız. Amma bu insan eyni zamanda kürd, mühafizəkar, alevi, dindar və ya sekulyardır. Yəni hal və davranışlarını müəyyən edən bir kimliyi var, hərəkət edərkən yalnız fərdi kimliyinə deyil, bu kollektiv kimliyinə görə də qərar verir.
Keçən gün televiziyada bunları deyərkən, keçmiş PM üzvü “amma bu kimlik siyasətidir” deyə etiraz edirdi. Yaxşı, sən adını çəkmədən kürdün, alevinin, mühafizəkarın və ya sekulyarın problemlərini necə dilə gətirəcəksən, orada yaşanan hüquq pozuntularını necə anlatacaqsan? Fərdi ifadələr onu təsir edir, amma sonra dönüb partiyanın mənim kollektiv problemlərimin həlli üçün nə dediyini gözləyir. Elə bu nöqtədə sizdə onlara anlatacaq bir hekayə olmalıdır. Təkcə itələmək kifayət deyil, bir məqsədə yönəltmək də lazımdır. Burada iş kadrların üzərinə düşür əlbəttə.
Unutmayın, “qazanırıq” rahatlığı uduzmanın bətnidir. Bunun yerinə böyük hədəflərə kilidlənib ona doğru irəliləmək önəmlidir. Yerli seçkilərdə xüsusilə İstanbulda bu uğur qazandı. Yenidən uğur qazanmaq mümkündür.
Bu gün insanlar kimin yanında yer almalıyım, səhv seçim etməyim deyə tərəddüdlə mövqe tutmağa məcbur olurlar. Halbuki cəmiyyətdə dəyişikliklə bağlı yığılan enerji siyasətə yönəldilə bilməlidir. Bunun üçün ictimai etirazı, hayqırışları ortaq bir xəyal halına gətirmək çox önəmlidir.
AHMET ÖZER
https://www.politikyol.com/akp-hegemonyasinin-sonu-ne-zaman-gelecek-2/