تۈركىيەدە سىياسەت كۈندىلىكى شۇنچە تېز ئۆزگىرىدۇكى، ۋەقەلەرنى چۈشىنىش ۋە ئۇلار ئارىسىدىكى تۇنجى قاراشتا كۆرۈنمەيدىغان باغلانمىلارنى بايقىشىمىزغا پۇرسەت يوق. تۈركىيە سىياسىتىنى بىر سىياسەت بىلىمەن، سوسىيولوگ ياكى پەقەت بىر پۇقرالىق سۈپىتىدە بىر تۈز سىزىققا قويۇش ناھايىتى قىيىن.
سىياسەت، بىر ئادەمنىڭ كۆڭلىدىكى قۇرغۇچى ئوي-پىكرىنى قانۇن ئارقىلىق مۇقىم ۋە قوبۇل قىلىنىدىغان بىر قۇرۇلما قىلىش تىرىشىشىدۇر. بۇ، فيئودالىزم زەنجىرلىرىنى بوزۇپ، مۇئاسىرلىشىشقا ئۆتۈپ، تەرەققىياتقا باشلىغان بىر ئويلاش، مۇنازىرە ۋە ئۇسلۇب ئۆزگىرىشىدۇر (پارلاق & يىلدىرىم، 2014، بەت 2). ھەقىقەتەن، فيئودالىزمدىن مۇئاسىرلىشىشقا ئۆتۈشنى بىر قۇللۇق شەكلىدىن يەنە بىر قۇللۇق شەكلىگە ئۆتۈش دەپ قارىغۇچىلارمۇ بار.
بۈگۈنكى تېخنىكىمىز بىلەن «سۆز ئۇچۇپ كېتىدۇ، يېزىق قالىدۇ.» دېگەن مەنىسى قايتا قىممەتلىك بولۇپ، كۈچلۈك بولدى. سىياسەت ئوينىغۇچىلارنىڭ ئەڭ چىرايى تاشقىدا قالغان باياناتلىرىغا قەدەر ئاسانلا يېتىپ بارالايمىز. ئەقىللار غەلىتە بولۇپ، كۈندىلىك تېمىلار تېز ئۆزگىرىدىغان مۇھىتتا باشلىنىشتىكى كۆزدىن چۈشۈپ قالغان ياكى كېرەكلىك دەرىجىدە توختىلىپ ئۆتىلمىگەن ھەر نەرسىگە دەرىھال يېتىپ بارالايمىز. كۈندىلىك قارام-قارشىلىق يارىتىپ، سىياسەت سەھنىسىدە كۆپىيىۋاتقانلار ئارىسىدا بۇ ئارقىلىق كېيىنكى ئورۇنلاردىن كېلىپ، كۈندىلىككە ھۆكۈمران بولۇش ئەڭ ئاسان بولدى.
سىياسەتنى ۋە جەمئىيەتنى بىرلىكتە ئويلىشىشىمىز كېرەك. بىر تەرەپتە مەدەنىيىتىمىز ۋە قىممەتلىرىمىزغا ئىگە چىقىدىغان بىر سىياسەت؛ يەنە بىر تەرەپتە بۇ ساھەلەرگە ھۇجۇم قىلىشقا پروگراممىلانغان بىر سىياسەت… بۇلارنىڭ سۆزلەرى ھەقىقەتەن بىر-بىرىدىن پەرقلىق. دىققىتىمىزنى ئىككىنچىسىنىڭ يارىتىدىغان يىقىلىشى ۋە يامانلاشقىلىغا قاراتىشىمىز كېرەك.
بىزنى بۇ نۇقتىدا قىزىقتۇرىدىغان ئەڭ مۇھىم مەسىلە «كىملىك»دۇر. كىملىك جەمئىيەتنىڭ ئاساسلىق مەسىلىلىرىدىن بىرى. شەخسىنىڭ «مەن كىم؟» دېگەن سوئالىغا بەرگەن جاۋابلار توپلىمى دەپمۇ تەرىپلىنىدۇ (مەتين، 2017، بەت 82). بۇ قوش-قوش كىملىكلەر جىنس، كەسىپ، ئۆي-ئائىلە ھالىتى، مەكتەپ ۋە يەنە كۆپلىگەن ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇھىم بولغىنى، كىملىك بىلەن تەۋەلىك ھېسسىياتىنىڭ بىر-بىرىگە قوشۇلۇپ كېتىشىدۇر. ئادەم كىملىكىنى ئۆز ئەتراپىدىكى گۇرۇپپىلاردا قۇرۇدۇ. ساناپ ئۆتكەن كىملىك ساھەلەردە «جىنس» ئەڭ دىققىتىنى تارتىدۇ. بۈگۈنكى تۈركىيەدە ئايال ياكى ئەر كىملىكىنىڭ ئىككىسىمۇ مەسىلىلىك. جۇمھۇرىيەت، مۇستەقىللىق ۋە مۇئاسىرلاشما چەكمىسىدە شەكىللەنگەن جىنس كىملىكلەر، بۈگۈن سىياسىي ئىسلامچىلاردىكى ئىسلامىيەت ئارقىلىق قىلغان تەدبىرلەر بىلەن سولدىن ئوڭغا قىسىلدى، تۈزىتىلدى ۋە چىقىشسىز بىر ھالغا كەلدى.
تۈركىيەدە ئايال بولۇش، قارشى جىنس، يەنى ئەر بولۇشقا قارىغاندا ناھايىتى قىيىن. دىندىن ئايرىلمايدىغان سىياسىي بىر چەكمەدە ياشاۋاتىمىز. ئەرلەر كۆپچىلىك بولغان سىياسەت دۇنياسىدا تۇرۋاتىمىز. تۈركىيەدە ئايال بولۇش، باشقۇرۇش ئارزۇسىغا قۇربان قىلىنغان بىر كىملىك. ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەر جەھەتتىن ھېچقانداق ۋاقىتتا ئەرلەرگە تەڭ بولمىغان ئايال؛ ھەر دائىم توسالغۇغا ئۇچرايدىغان، كىچىكلىتىلىدىغان ۋە جىنسىي ئوبيېكت دەپ گۇناھلىنىدىغان ئايال؛ ئەر ئۆزىگە ھۆكۈمران بولالمايدىغانلىقى ئۈچۈن ھەر دائىم گۇناھلىنىدىغان، ئاچچىقلانغان، تۆۋەن سۈرۈلگەن، زوراۋانلىققا ئۇچرايدىغان ۋە ئۆيگە قاپلىنىپ قويۇلماقچى بولغان ئايال…
تۈركىيەدىكى بۇ ناچار ئەھۋالنىڭ ئەڭ چوڭ مەسئۇلى، كۆپ يىللاردىن بۇيان ھۆكۈمەتتە بولغان سىياسىي ئىسلامچىلاردۇر.
قانۇن ئارقىلىق مۇقىم ۋە قوبۇل قىلىنىدىغان بىر ساھە بەلگىلەش كۈچىگە ئىگە بولغان ھۆكۈمەت، ئايالغا قانۇنلار ئارقىلىق ئۆزى رۇخسەت قىلغان چەكلىك بىر تۇرۇش ساھەسى بەلگىلەدى. بەلگىلەنگەن بۇ ساھەنىڭ بىر ئايال ئۈچۈن تۇرۇشقا لايىق-لايىق ئەمەسلىكىنى ھېچقانداق دىققەت قىلمايدى. بۇ، دىموقراتىيە ۋە تەڭلىك پرىنسىپلىرىغا خىلاپ بىر ھەرىكەت ئىدى. ئىسلامىيەتنى بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، ئاتا-ئانا ھۆكۈمىتىنى مەجبۇرلۇق بىلەن يولغا قويۇپ، مۇداپىئە قىلىشى كېرەك بولغان تەڭلىك پرىنسىپىنىڭ ئاساسىغا بومبا سالدى. كۆرۈنۈشتە ئايالنى قوغداپ-مۇداپىئە قىلغۇچى قانۇنلار چىقارغان بۇ ھۆكۈمەت، ئۇنى قوغدىشى ۋە مۇداپىئە قىلىشىغا مەجبۇر قىلغۇچىلار بىلەن ئەمەس ئىدى.
ئايالنى مەجبۇرلۇق بىلەن باشقىلاردىن ئايرىدىغان بۇ زېھنىيەت، باشقۇرغان خەلقنىڭ ئايالغا قارىشىنىمۇ شۇنداق شەكىلگە كەلتۈردى. شۇڭا تۈركىيەدە ئايال بولۇش بىلەن يالغۇز بولۇش بىر-بىرىگە تەڭ. داۋاملىق زۇلۇم قىلىنغان، تەھدىت قىلىنغان، زوراۋانلىققا ئۇچرايدىغان، ۋەھشىيلىك بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن ۋە تۆۋەن سۈرۈلگەن ئايال، يېقىنقى ۋاقىتتا ئاشقان بېسىم بىلەن «بار بولۇش» ئۈچۈن كۈرىشىشكە مەجبۇر قىلىندى.
ئالدىنقى يىللاردىكى تۈركىيەدىكى ئاياللارنىڭ ئەھۋالىغا دائىر ھەر خىل ئورگانلارنىڭ ئۆتكۈزگەن تەدقىقات نەتىجىلىرىمۇ بىزنىڭ سۆزلەرنى قوللايدۇ. ئەپسۇسكى، نەتىجىلەر ئايالنىڭ يوق قىلىشقا تىرىشىۋاتقان كىملىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە ھۆكۈمەتتىكى سىياسىي ئىسلامچىلار ۋە ئۇلارغا يېقىن بولغان نام-شۆھرەتلىك ئادەملەرنىڭ ئاياللارغا قانداق قارىشىمۇ مەلۇم.
ئايالنىڭ ئىشلەش مەسىلىسى
2007-يىلى پروفېسسور گۈلاي توكسوزنىڭ خەلقئارا ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش تەشكىلاتى ئۈچۈن تەييارلىغان دوكلاتىغا قارىغاندا، تۈركىيەدە ئەرلەرنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىشى %68.2 بولسا، ئاياللارنىڭ %23.8 دۇر (كالايجىئوغلو & بىناز، 2004، بەت 241).
بۇ نەتىجە، سىياسىي ئىسلامچىلار ھۆكۈمەتكە كەلگەندىن كېيىن قىسقا ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇلارنى قىسقىچە چۈشەندۈرىدۇ. ئۇ رەقەملەردىن بۈگۈنكى كۈنگە قەدەر بولغان ۋاقىتتا بولغان ۋەقەلەر، سىياسىي ئىسلامچىلارنىڭ ئايالنى ئىش دۇنياسىدا خالىمىغانلىقىنىڭ نەتىجىسىدۇر. ئىشقا ئورۇنلىشىش قانۇنلىرىدا ئاياللار ئۈچۈن ياخشىلاش قىلىندى دەپ ئېيتسىمۇ، ئايرىمچىلىقلىرىنى يوشۇرۇشقا تىرىشىشلىرىغا قارىماي، ئەھۋال ئېنىق. ئۇلارنىڭ ئىلتىماسى، سۆزلىمەيدىغان، سورامىغان، ئىشلىمەيدىغان ۋە ئۆيگە قاپلانغان قۇللار، ھايات يارلىرى ياكى ھەمراھ ئەمەس.
«ئۆيدىكى ئىشلار يېتىشمەيمۇ؟» ئافيۇنقارەھىسارنىڭ رايونلىرىغا زىيارەت قىلغان مۇھىت ۋە ئورمان مىنىستىرى ۋەيسەل ئېروغلو، ئۆزىدىن ئىش تەلەپ قىلغان بىر گۇرۇپ ئاياللارغا «ئىش تەلەپ قىلىمىز، ھۆكۈمەت مىنىستىرى» دېگەن سۆزلەرگە «ئۆيدىكى ئىشلار يېتىشمەيمۇ؟» دەپ جاۋاب بەردى (بايرام، 2009).
سىياسىي ئىسلامچىلاردىكى زېھنىيەتتە ئايال، ئۆيگە قاپلىنىشى كېرەك بولغان خادىملىرىدىن ئارتۇق ئەمەس. ئۇلار ئۈچۈن ئاياللارنىڭ سىرتقى دۇنيادا بىر مەۋجۇتلىقى بولۇشى خەتەرلىك ۋە كېرەكسىز.
«قىزلار ئوقۇسا، ئەرلەر توي قىلىدىغان قىزلار تېپىلمىيدۇ.» چورۇمدا ھۆكۈمەت پارتىيىسىنىڭ ۋىلايەت مەجلىسى ئەزاسى ئەرهان ئەكمەكچى، شەھەر مەجلىسىدە «ھەيدى قىزلار مەكتەپكە» ھەرىكىتىنىڭ پائالىيەتلىرى مۇزاكىرە قىلىنىۋاتقاندا، «ھەئە، قىزلىرىمىز ئوقۇيدۇ، ئەمما بۇ قېتىم ئەرلىرىمىزغا توي قىلىدىغان قىزلار تېپىلمىدى.» دېدى (جۇمھۇرىيەت، 2015).
ئوقۇيدىغان قىزلار بىلەن توي قىلىشقا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدىغان ئەكمەكچىنىڭ دۇنياسى بىلەن، ئايالى ياكى قىزلارنىڭ كېسىلگەندە پەقەت ئايال دوختۇرغا بارالايدىغانلىقىنى ئېيتىدىغان زېھنىيەت بىر خىل. ئەمما، قىزلار ئوقۇمايدىكەن، ئايال دوختۇر بولۇش ئىمكانى بارمۇ؟
«ئاياللار ئىش ئىزدەيدىغانلىقى ئۈچۈن ئىشسىزلىق يۇقىرى.» تۈركىيە سانلىق-مەلۇمات ئورگىنى (تۈئىك)، 2008-يىلى نويابىر-دېكابىر ۋە 2009-يىلى يېنىۋار دەۋرىدە 838 مىڭ ئادەم ئىشسىزلار قۇرۇقىغا قوشۇلغانلىقىنى ئېلان قىلغاندا، دۆلەت مىنىستىرى مەھمەت شىمشەك، «ئىشسىزلىق نىمىشقا ئاشماقتا بىلىسىزمۇ؟ چۈنكى ئىقتىسادىي كرىز دەۋرىدە كۆپ ئىش ئىزدەيدۇ. ئالاھىدە ئاياللار ئارىسىدا كرىز دەۋرىدە ئىش كۈچىگە قاتنىشىش نىسبىتى ئاشىدۇ.» (ھۈرىيەت خەۋەر مەركىزى، 2009) دېدى.
بۇ باياندا ئاياللار ئۆي ئىشى، ئەرلىرىنىڭ قەلبى ۋە بالىلىرىنىڭ ئانىلىقى بىلەن چەكلىنىشى كېرەك دەپ يوشۇرۇن تەلەپ بار. ئايال جەمئىيەتنىڭ يۈكىدەك كۆرسىتىلگەن.
جەمئىيەت دۇقى فوندۇسى قۇرغۇچى ۋە رەئىسى نۇرىدىن يىلدىز، ئىشلىۋاتقان ئاياللارغا نىشان قىلىپ «ھەر بىر ئىشلىۋاتقان ئايال، كۆزى قانمايدىغان ئەر دىمەك. بىر ئايال ئىشلىشنى تاللىسا، فۇخۇشقا تەييارلىق قىلغان بولىدۇ.» دېگەن ئىپادىلەرنى ئىشلىتىپ، مۇنازىرە يارىتىپ كەلدى. ئالدىنقى ۋاقىتتا «ھېسساس مۇسۇلمان بىر ئايال، ئىنتېرنېت قاتارلىق ئادەمدىن جىنغا قەدەر ھەممەگە ئاچۇق ۋە قايتا تاقىلىپ بولمايدىغان مۇھىتقا فوتو سۈرەتلىرىنى قانداق قويالايدۇ.» دېگەن بايانى بىلەنمۇ مۇنازىرە يارىتىپ كەلگەن يىلدىز، ئىشلىۋاتقان ئاياللارغا «ئەر بىلەن مۇناسىۋىتىدە ئاياللىقىدا مەسىلە بار. ھەر بىر ئىشلىۋاتقان ئايال كۆزى قانمايدىغان ئەر دىمەك. ئىشلىۋاتقان ئايال يا توي قىلىشنى كېچىكتۈرۈپ، ئەرلەرنىڭ توي جەريانىنى ياملايدۇ يا توي قىلغان بولسىمۇ، ئىشلىۋاتقانلىقى ئۈچۈن چارچاپ ۋە ۋاقىت يېتىشمەسلىكى سەۋەبىدىن ئەر بىلەن مۇناسىۋىتىدە ئاياللىقىدا مەسىلە بار. ئاياللىقىدا مەسىلە بولغىنى ئۈچۈن ئەرنىڭ كۆزى ئاچىلغان. ئۇ ئۆيىدە ئەرنى تاماملىمايدۇ، ئەر ئىش ئورنىدا باشقا بىر ئايالغا مۇساپەت قىلىدۇ. بۇ فۇخۇش ئەمەس، ئەمما فۇخۇشقا تەييارلىق قىلىش جەريانىغا ياردەم بېرىدۇ. يەنە ئىشلىۋاتقان ئايال تۇغمايدىغان ياكى ئاز تۇغىدىغان ئايال دىمەك. دېمەك، مېنىڭ ئۇممەتم زىيانغا ئۇچرىدى.» (گۈندەم، 2014) دېدى.
ئەرنىڭ نەپسىگە ئىگە بولۇشى كېرەك بولغانلىقىنى، ئۇنىڭ ھەر بىر قىلغان ئىشنى قوبۇل قىلىشقا ئاسان قىلىش ئۈچۈن يەنە ئايالنى گۇناھكار قىلغان. ئايال ئادەم ئەمەس، ئەر ئۈچۈن يارىتىلغان بىر ئۆي ھايۋانى ياكى قۇل دەپ كۆرۈلگەن. ئايالنىڭ ئىشلىشىگە قارشى ئىكەنلىكىنى ھەر خىل سۆزلەر بىلەن ئىپادىلەپ بولغاندىن كېيىن، ئايالنىڭ ئىشقا قاتنىشىشىنى ئاسانلاشتۇرىدىغان قانۇنلارنى چىقارغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ناھايىتى قارام-قارشى بىر ئەھۋالدۇر ئەمەسمۇ؟
رەجەپ تايىپ ئەردوغان، 2016-يىلى يەنە كورتاج ھەققىدە سۆزلەپ، «ئانىلىقنى رەت قىلغان، ئۆيىنى تەرتىپلەشتىن ۋاز كەچكەن بىر ئايال، ئىش دۇنياسىدا قانچە مۇۋەپپەقىيەت قازانسىمۇ، كامچىلىق، يارىم بولىدۇ.» (گۆكتاش، 2017) دېدى.
ئايالنىڭ ئەسلى مەسئۇلىيىتى ئانىلىق ئىكەنلىكىنى ھېچكىم رەت قىلالمايدۇ، ئەمما ئەرلەرنىڭمۇ دادىلىق دەپ ئاتىلىدىغان بىر مەسئۇلىيىتى بار. دادا بولغاندا ئىشلىيەلەيدۇ، ئانا بولغاندامۇ ئىشلىنىدۇ.
سابقى سالامەتلىك مىنىستىرى مەھمەت مۇئەزىنئوغلۇ، 2015-يىلىنىڭ تۇنجى بالا تۇغۇلغان ۋاقتىدا «ئانىلار، ئانىلىق كەسپىدىن باشقا يەنە بىر كەسپنى مەركەزگە ئالماسلىقى كېرەك.» دېگەن ئىپادىلەرنى ئىشلىتىپتۇ (قاچماز، 2015).
جەمئىيەت ھاياتى ياكى ئىش ھاياتى پەقەت ئەرلەرگە ۋە ئۇلارنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان ئاياللارغا تەۋە دەپ ئويلايدىغان بۇ زېھنىيەت بىلەن تەرەققىي قىلغان دۆلەت دەرىجىسىگە يىتىشىمىز ناھايىتى قىيىن. تۈركلەر ئىشلەشكە مەھتەر بىر مىللەت. ئايال ۋە ئەر بىلەن بىرلىكتە، يان-ياندا ئىشلەپ چوڭ بىر تارىخ يېزىپ كەلدى. بۇ جىنسىيەتچىلىك ۋە ئاددىي سۆزلەر تۈرك تارىخى جەھەتتىن قوبۇل قىلىشقا بولمايدۇ.
جىنسىيەت ئايرىمچىلىقى
دۇنيا جىنسىيەت ئايرىمچىلىقى 2013-يىللىق دوكلاتىدا تۈركىيە، جىنسىيەت ئايرىمچىلىقى جەھەتتىن 136 دۆلەت ئارىسىدا 120-ئورۇنغا ئىگە بولدى. رەتلەشتە تۈركىيەدىن كېيىن غانا، تانزانىيە، قاتار قاتارلىق دۆلەتلەر بار (BBC News Türkçe خەۋەر مەركىزى، 2013).
شۇنداق بولغاچقا دۇنيانىڭ كۆز قارىشىدىنمۇ قارىغاندا تۈركىيەدە ئايال بولۇش، باشقىلاردىن ئايرىلىش دەپ قارىلىدۇ. جىنسىيەت ئايرىمچىلىقى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن رەت قىلىنسا-مۇ، بۇ دوكلات ئارقىلىق دۇنيانىڭ ئالدىدا تۈركىيەدە ئايالنىڭ ئىككىنچى پىلاندا ئىكەنلىكى ئېنىقلىنىدۇ. ئايال-ئەر ئايرىمچىلىقىنى دىنى سەۋەپ قىلىپ مەجبۇر قىلىش، ئالاھىدە يېتىلىۋاتقان يېڭى نەسىل ئارىسىدا دىندىن يىراقلىشىش ياكى قارشى چىقىشقا سەۋەپ بولۇشى مۇمكىن.
قادىر ھاس ئۇنىۋېرسىتېتىدە ئۆتكۈزۈلگەن جەمئىيەت جىنسىيىتى ۋە ئايالغا قارىش تەدقىقاتىغا قارىغاندا، ئاياللارنىڭ ئەڭ چوڭ جەمئىيەت مەسىلىسى زوراۋانلىق. ئۈچ يىل قاتارلىق 1200 دىن ئارتۇق خىل-خىل قاتناشقۇچى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن قاراش تەدقىقاتىغا قارىغاندا، زوراۋانلىق ئېنىق پەرق بىلەن ئاياللارنىڭ ئەڭ چوڭ مەسىلىسى دەپ باھا بىرىلگەن. 2018-يىلىنىڭ يېنىۋار ۋە فېۋرال ئايلاردا ئۆتكۈزۈلگەن ئەڭ يېڭى تەدقىقاتتا، قاتناشقۇچىلارنىڭ %61 ئى زوراۋانلىقنى جەمئىيەتتە ئۇچرايدىغان ئەڭ چوڭ مەسىلە دەپ كۆرسەتكەن، بۇ سان 2016-يىلدىكى %53 نىڭ ئارتقىلىشى مۇھىم. ئەڭ چوڭ ئىككىنچى مەسىلە دەپ كۆرسىتىلگەن ئىشسىزلىقنى تەرتىپ بويىچە مەكتەپسىزلىك، كوچا بېسىمى ۋە تەھدىت، ئائىلە بېسىمى، ئايال-ئەر تەڭسىزلىكى ۋە ئەتراپ/مەھەللە بېسىمى ئەگىشىدۇ (DW Türkçe، 2018).
ھەر تەرەپتىن يالغۇز قويۇلغان ئايال ھاياتنىڭ ھېچقانداق ساھەسىدە ئەركىن ئەمەس. سىياسىي ئىسلامچى ھۆكۈمەت ۋە ئۇنىڭ تەسىرىدە سۇئال قىلماي تۇرۇشنى قوبۇل قىلغان كۆپچىلىكنىڭ زېھنىيىتىگە قارىغاندا، ئايالنىڭ ئىگە بولغان يەككە جەمئىيەت ساھەسى ئۆي، بالىلار ۋە ئەر بىلەن چەكلىنگەن.
«ئۆزۈ يوق ئايال، پەردىسىز ئۆيگە ئوخشايدۇ. پەردىسىز ئۆي يا سېتىلىدۇ يا ئىجارىگە بېرىلىدۇ.» دېگەن AKP ئۇنىيە تەشۋىقات ۋە مىدىيا رەئىسى ۋە شۇنداقلا ئىزمىر قارابۇرۇن رايونىدىكى قارابۇرۇن باشلانغۇچ مەكتەپ مۇدىرى سۈلەيمان دەمىرچى (ئىچ ئاچى، 2019) بىزگە «تۈركىيەدە ئايال» ھەقىقىنى قىسقىچە چۈشەندۈرۈپ بەرگەن بىر مىسال بولۇپ ئەدەبىياتقا كىرگەن.
ئاياللارنى ئاساسەن «مال» دەپ كۆرۈدىغان سىياسىي ئىسلامچى زېھنىيەتنىڭ يەنە بىر باشقا بەختسىز بايانى. ئۇنىڭدىنمۇ مەكتەپكە كەلگەن قىز ئوقۇغۇچىلارمۇ ئىجارىگە بېرىلگەن يا سېتىلىدىغانمۇ؟ بىر مەكتەپ مۇدىرى سۈپىتىدە بۇ قاراش بىلەن قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
«بىر قىزمۇ، ئايالمۇ، بىلىمەن.» رەجەپ تايىپ ئەردوغان 2017-يىلى قاتنىشقان كونيا مىتېڭىدە ئارتىۋىننىڭ خوپا رايونىدا ھاياتىنى يوقاتقان مەتين لوكۇمجۇنىڭ ئۆلۈمىنى نامايان قىلغاندا، ساقچى ئارىلىشىشى نەتىجىسىدە بۆرەك سىنىپ قالغان دىلسات ئاقتاشتىن «ئۇ ئايال، قىزمۇ، ئايالمۇ؟» دەپ (CNN Türk خەۋەر مەركىزى، 2017) سۆزلەنگەن.
ئايالغا قارىشىنى قايتا كۆز ئالدىغا كەلتۈرگەن ئەردوغان، بۇ يەردە بىر شەخسىنىڭ ھوقۇق ياكى ھوقۇقسىزلىقىنى ئەمەس، شەخسىي ھاياتىدا جىنسىي مۇناسىۋەتتە بولغان-بولمىغانلىقىنى مۇنازىرە قىلىپ، ئايالنى تۆۋەن سۈرۈش سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرغان. يەنە قايتا جىنسىيەت ئايرىمچىلىقى قىلىنغان ۋە ئايال، بىر شەخس سۈپىتىدە ئىگە بولغان كىملىكىگە قارىماي، جىنسىي كىملىكى سەۋەبىدىن تۆۋەن سۈرۈلگەن.
«ھېچكىم، باكىرە ئەمەس بىر ئادەم بىلەن توي قىلىشنى خالايدۇ.» ئادالەت مىنىستىرى جەمىل چىچەكنىڭ مەسلىھەتچىسى پروفېسسور دوغان سوياسلان، پارلامېنت ئادالەت كومىتېتىنىڭ تارماق كومىتېتىدا 2003-يىلىقى سۆزلىشىشىدە «ھېچكىم، باكىرە ئەمەس بىر ئادەم بىلەن توي قىلىشنى خالايدۇ. ئوغرىلاپ كەتكەن ئادەم، زوراۋانلىق قىلغان قىز بىلەن توي قىلغاندا ياخشى بولمايدۇ؟ باكىرەلىكى بوزۇلغان بولسا ئۇ بىلەن توي قىلىشى كېرەك. توي قىلغاندىن كېيىن جازادىن قۇتۇلىشى كېرەك.» (گۆكتاش، 2017) دېگەن.
جىنسىي مۇناسىۋەتكە پەقەت ئۆزى كىرىشمىگەن بولسىمۇ، يەنە قايتا ئايال گۇناھكار ۋە خاتالىقچان دەپ كۆرسىتىلگەن. ئادەملەرنىڭ شەخسىي ھاياتىغا بۇنداق ئارىلىشىش قوبۇل قىلىشقا بولمايدۇ. ئادەملەرنى ئۇيقۇتۇش ئورنىغا «ئاسانلا زوراۋانلىق قىلالايسىز.» دېگەن سىگنال بېرىدىغان بۇ سۆزلەر قوبۇل قىلىشقا بولمايدۇ.
دېمەت يېنەر
https://millidusunce.com/misak/siyasal-islamcilarin-kadin-algisi/
مەنبەلەر
بايرام، ئو. (2009، 03 13). gazetevatan/is-isteyen-kadinlara–alayli–cevap. 10 03، 2019-يىلى http://www.gazetevatan.com: http://www.gazetevatan.com/is-isteyen-kadinlara–alayli–cevap–227671-gundem/ ئادرىسىدىن ئېلىندى
BBC News Türkçe خەۋەر مەركىزى. (2013، 10 25). BBC/kadin_erkek_esitligi. 10 03، 2019-يىلى https://www.bbc.com: https://www.bbc.com/turkce/haberler/2013/10/131025_kadin_erkek_esitligi ئادرىسىدىن ئېلىندى
CNN Türk خەۋەر مەركىزى. (2017، 06 04). CNNTÜRK/basbakan.o.kadin.kiz.midir.kadin.midir. https://www.cnnturk.com: https://www.cnnturk.com/2011/yazarlar/06/04/basbakan.o.kadin.kiz.midir.kadin.midir/618955.0/index.html ئادرىسىدىن ئېلىندى
جۇمھۇرىيەت. (2015). sozcuhaber.blogspot/kzlar-okuyunca-erkekler-evlenecek-kz.html. 10 03، 2019-يىلى http://sozcuhaber.blogspot.com: http://sozcuhaber.blogspot.com/2012/02/kzlar-okuyunca-erkekler-evlenecek-kz.html ئادرىسىدىن ئېلىندى
گۆكتاش، ك. (2017، 06 14). جۇمھۇرىيەت/CHP_nin_raporu__AKP_nin_kadina_bakisi_sorunlu…_iste_o_ayrimci_soylemler. 10 15، 2019-يىلى http://www.cumhuriyet.com.tr: http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/760445/CHP_nin_raporu__AKP_nin_kadina_bakisi_sorunlu…_iste_o_ayrimci_soylemler.html ئادرىسىدىن ئېلىندى
گۈندەم. (2014، 12 05). httt24/bir-kadin-calismayi-tecih-ederek-fuhusa-hazirlik-yapmis-olur. https://t24.com.tr: https://t24.com.tr/haber/bir-kadin-calismayi-tecih-ederek-fuhusa-hazirlik-yapmis-olur,279432 ئادرىسىدىن ئېلىندى
ھۈرىيەت خەۋەر مەركىزى. (2009، 03 20). hurriyet/simsek-e-bakilirsa-issizlik-kadinlar-yuzunden-artiyor. 10 03، 2019-يىلى http://www.hurriyet.com.tr: http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/simsek-e-bakilirsa-issizlik-kadinlar-yuzunden-artiyor-11240874 ئادرىسىدىن ئېلىندى
ئىچ ئاچى. (2019، 10 02). gazetemanifesto/okul-mudurunden-ortusuz-kadin-perdesiz-eve-benzer-paylasimi. 10 04، 2019-يىلى Gazate MANİFESTO: https://gazetemanifesto.com/2019/okul-mudurunden-ortusuz-kadin-perdesiz-eve-benzer-paylasimi-299796/ ئادرىسىدىن ئېلىندى
قاچماز، ي. (2015، 01 03). جۇمھۇرىيەت/bakan-sozlerini-yineledi-annelik-kariyerdir-. 10 06، 2019-يىلى http://www.hurriyet.com.tr: http://www.hurriyet.com.tr/gundem/bakan-sozlerini-yineledi-annelik-kariyerdir-27884416 ئادرىسىدىن ئېلىندى
كالايجىئوغلو، ئې., & بىناز، ت. (2004). ئىش ھاياتى، ئۈستۈن باشقۇرۇش ۋە سىياسەتتە ئايال. ئىستانبۇل: TESEV نەشرىياتى.
مەتين، ئ. (2017). كىملىكنىڭ جەمئىيەتتە قۇرۇلۇشى ۋە ئەتىرەتلىك ئايال كىملىكىنىڭ ئۆتكۈزۈلۈشى. چانقىرى كاراتېكىن ئۇنىۋېرسىتېتى سوسىيالىك بىلىملەر ئىنستىتۇتى ژۇرنىلى، 2(1)، 74-92.
پارلاق، ئى., & يىلدىرىم، ي. (2014). مىدىيا ئارقىلىق سىياسىي چەكلىمىلەرنى ياراتماق. بۇرسا: دورا نەشرىياتى.