Төркиәлә сәйәси көнүҙәк мәсьәләләр шул тиклем тиҙ үҙгәрә, шуға күрә ваҡиғаларҙы аңларға һәм улар араһындағы тәү ҡарашта күренмәгән бәйләнештәрҙе асыҡларға мөмкинлек таба алмайбыҙ. Төркиә сәйәсәтен сәйәси фән белгесе, социолог йәки гади гражданы рәүешендә тура һыҙатҡа ҡуйыу яҡынса мөмкин түгел.
Сәйәсәт — был кешенең башындағы нигеҙ һалған фекерҙе хоҡуҡ юлы менән даими һәм ҡабул ителгән структураға әйләндереү тырышыуы. Был феодаллыҡтың сылбырҙарын өҙөп, модернлыҡҡа күскәндә өлгөрә башлаған фекерләү, ҡараш һәм стиль үҙгәреше (Парлак & Йылдырым, 2014, б. 2). Ысынлап та, феодаллыҡтан модернлыҡҡа күсеүҙе бер ҡоллоҡ төрөнән икенсеһенә күсеү тип баһалаусылар ҙа бар.
Бөгөнгө технологиялар менән “Һүҙ оса, яҙма ҡала.” тигән әйтем яңынан мәғәнә алды һәм көсәйҙе. Сәйәсәт уйынсыларының иң ситтә ҡалған һүҙҙәренә лә еңел генә ирешә алабыҙ. Акылдар буталған, көнүҙәк темалар тиҙ үҙгәргән мөхиттә тәүҙә күҙҙән йоғолған йәки тейешенсә иғтибар ителмәгән һәр нәмәгә тиҙ барып етәбеҙ. Көнүҙәк буталышы тыуҙырып, сәйәсәт майҙанында көсәйгәндәр арҡаһында арттан килеп көнүҙәккә эйә булыу ҙа еңеләйҙе.
Сәйәсәтте һәм йәмғиәтте бергә уйларға тейешбеҙ. Бер яҡтан мәҙәниәтебеҙҙе һәм ҡиммәттәребеҙҙе һаҡлаған сәйәсәт; икенсе яҡтан был өлкәләргә һөжүм итергә программаланған сәйәсәт… Уларҙың һөйләмдәре әллә ни төрлө. Иғтибарыбыҙҙы икенсеһенең килтергән юҡҡа сығыу һәм боҙолоуына йүнәлтергә тейешбеҙ.
Беҙҙе был нөктәлә ҡыҙыҡһындырырға тейешле төп мәсьәлә — «үҙенсәлек». Үҙенсәлек — йәмғиәттең төп мәсьәләләренең береһе. Индивидтың «Мин кем?» тигән һорауға биргән яуаптарының йәмғиәте булараҡ та билдәләнә (Мәтин, 2017, б. 82). Был ҡатмарлы үҙенсәлектәргә секс, һөнәр, ғаилә хәле, белем һәм башҡа күп өлкәләр инә. Мөһиме — үҙенсәлек менән бәйләнеш тойғоһо бергә булыуы. Кеше үҙенсәлеген ҡатнашҡан төркөмдәрендә барлыҡҡа килтерә. Һаналған үҙенсәлек өлкәләре араһында «секc» иң иғтибарҙы йәлеп итә. Бөгөнгө Төркиәлә ҡатын-ҡыҙ йәки ир-ат үҙенсәлектәренең икәһе лә мәсьәләлеләре бар. Республика, бәйһеҙлек һәм модернизация сиктәрендә формалашҡан секс үҙенсәлектәре бөгөн сәйәси исламсыларҙың ислам дине аша яһаған йоғонтоһо менән уңдан-һулдан ҡыҫҡартыла, төҙәтелә һәм ҡатмарлы хәлгә килтерелә.
Төркиәлә ҡатын-ҡыҙ булыу, ҡаршы секс — ир-ат булыу менән сағыштырғанда күпкә ауыр. Диндән айырыла алмай торған сәйәси структура эсендә йәшәйбеҙ. Ир-аттар өҫтөнлөк иткән сәйәсәт донъяһындабыҙ. Төркиәлә ҡатын-ҡыҙ булыу — идара итеү теләгенә ҡорбан ителгән үҙенсәлек. Хоҡуҡтар һәм иреклек буйынса бер ҡасан да ир-аттар менән бер кимәлдә булмаған ҡатын-ҡыҙ; һәр ваҡыт тыуҙырылған, кәмһетелгән һәм сексуаль объект тип ғәйепләнгән ҡатын-ҡыҙ; ир үҙенә эйә булмаған өсөн һәр ваҡыт ғәйепләнгән, әрләнгән, түбән һаналған, көсөргәнеш күргән һәм өйҙә ҡалдырырға теләнгән ҡатын-ҡыҙ…
Төркиәләге был аяныслы хәлдең иң ҙур яуаплылығы, күп йыллыҡта идара иткән сәйәси исламсыларға төшә.
Хоҡуҡ ярҙамында даими һәм ҡабул ителгән өлкә билдәләү көсөнә эйә булған власть, ҡатын-ҡыҙға ла закондар аша үҙ рөхсәт иткән сиктә йәшәү урыны билдәләне. Был билдәле урындың ҡатын өсөн йәшәүгә яраҡлы булыуын бер ҡасан да иҫәпкә алмағайны. Был — демократия һәм тигеҙлек принциптарына ҡаршы эш. Исламды ҡорал итеп ҡулланып, патриархаль тәртипте ҡушты һәм һаҡларға тейеш булған тигеҙлек принципының нигеҙҙәренә бомба ҡуйҙы. Күренештә ҡатын-ҡыҙы һаҡлаған закондар ҡабул иткән был власть, уны һаҡларға һәм иғтибар итергә мәжбүр иткәндәрҙән бер ни менән дә айырылмай ине.
Ҡатын-ҡыҙҙы көсләп ситкә этәргән был фекер, йүнәлткән халыҡтарының ҡатын-ҡыҙға ҡарашын да шулай формалаштырҙы. Шуға күрә Төркиәлә ҡатын-ҡыҙ булыу — ялғыҙ булыу менән бер. Даими баҫымға дусар ителгән, һөжүмгә осраған, көсһөҙлөккә дусар ителгән, ҡаты үлтерелгән һәм кәмһетелгән ҡатын-ҡыҙ, һуңғы йылдарҙа артҡан баҫым аҫтында «барлыҡҡа килеү» тырышлығына мәжбүр ителде.
Алдағы йылдарҙа төрлө ойошмаларҙың Төркиәлә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле тураһында үткәргән тикшеренеү һөҙөмтәләре лә һүҙебеҙҙе раҫлай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һөҙөмтәләр ҡатын-ҡыҙҙың юҡҡа сығарырға тырышылған үҙенсәлеген асыҡлай. Шулай уҡ сәйәси исламсыларҙың һәм уларға яҡын билдәле шәхестәрҙең ҡатын-ҡыҙҙарға ниндәй күҙлектән ҡарауы ла билдәле.
Ҡатын-ҡыҙҙың эшләүе
2007 йылда профессор Гүлай Токсоз Халыҡ-ара Эшсе Ойошмаһы өсөн әҙерләгән отчет буйынса, Төркиәлә ир-аттарҙың эшкә йәлеп ителеүе 68,2% булһа, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 23,8% тәшкил итә (Калайсыоғлу & Бинназ, 2004, б. 241).
Был һөҙөмтә сәйәси исламсылар властьҡа килгәндән һуң ҡыҫҡа ваҡыт үтеү менән алынған булһа ла, уларҙы ҡыҫҡаса сағылдыра. Был һандарҙан бөгөнгө көнгә тиклем булған хәлдәр сәйәси исламсыларҙың ҡатын-ҡыҙҙы эш донъяһында теләмәүҙәренең объектив дәлилдәре булып тора. Эш закондарында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн яҡшыртыуҙар яһайбыҙ тип әйтеп, айырмалыҡтарын йәшерергә тырышһалар ҙа, хәл асыҡ. Уларҙың төп теләге — һөйләшмәгән, һорамаған, эшләмәгән һәм өйөнә бикләнгән ҡолдар, тормош иптәше йәки ҡатыны түгел.
«Өйҙәге эштәр етмәйме?» Афйонкарахисарҙың райондарын ҡарап йөрөгәндә Тәбиғәт һәм Урман министры Вәйсел Эролғу эш һораған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөнә «Эш һорайбыҙ, хөрмәтле министр!» тигән һүҙҙәренә яуап итеп «Өйҙәге эштәр етмәйме?» тигән яуап бирҙе (Байрам, 2009).
Сәйәси исламсыларҙың фекерендә ҡатын-ҡыҙ — өйҙә бикләнергә тейешле ҡолдан да артыҡ түгел. Улар өсөн ҡатын-ҡыҙҙың тышҡы донъяла үҙ урынға эйә булыуы хәүефле һәм кәрәкмәгән.
«Ҡыҙҙар уҡығанда ир-аттар өйләнерлек ҡыҙ таба алмай.» Чорамда влаҫь партияһы төбәк советы ағзаһы Эрхан Экмекчи «Ҡыҙҙарҙы Мәктәпкә» кампанияһының эштәре ҡаралғанда, «Әйе, ҡыҙҙарыбыҙ уҡый, әммә был юлы ирҙәребеҙҙе өйләндерерлек ҡыҙ таба алмайбыҙ» тип әйтте (Ҙур Республик, 2015).
Уҡыған ҡыҙҙар менән өйләнергә мөмкин түгеллеген билдәләгән Экмекчиның донъяһы, ҡатыны йәки ҡыҙы ауырығанда уларға тик ҡатын-ҡыҙ табибҡа барыу мөмкинлеген генә әйткән фекер менән бер. Әгәр ҡыҙҙар уҡымай икән, ҡатын-ҡыҙ табиб булыу мөмкинлеге бармы?
«Ҡатын-ҡыҙҙар эш эҙләгәнгә эшһеҙлек юғары.» Төркиә Статистика Комитеты (ТҮИК) 2008 йылдың ноябрь-декабрь һәм 2009 йылдың ғинуар айҙарында 838 мең кеше эшһеҙҙәр рәтенә өҫтәлгәнен иғлан иткәндә, дәүләт министры Мөхәммәт Шимшек «Эшһеҙлек нисек арта, беләһегеҙме? Сөнки ҡыйынлыҡ осоронда күберәк эш эҙләйҙәр. Һуңғы ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар араһында эш көсөнә ҡушылыу күберәк арта» (Хөрриәт Хәбәр Үҙәге, 2009) тип белдерҙе.
Был белдереүҙә ҡатын-ҡыҙҙар өй эштәре, ирҙәренең күңелдәрен һәм балаларҙың әсәлеген башҡарыу менән генә сикләнергә тейеш тигән талап йәшерелгән. Ҡатын-ҡыҙҙы йәмғиәт ауыртмаһы һәм өҫтәмә йөк кеүек күрһәтелгән.
Социаль Текст Фондының ойоштороусыһы һәм рәйесе Нуретдин Йылдыҙ, эшләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙы маҡсат итеп алып, «Һәр эшләгән ҡатын-ҡыҙ — күҙен туйҙырмаған ир-ат тигән һүҙ. Ҡатын-ҡыҙ эшләүҙе һайлаһа, ул фуһушҡа әҙерләнә» тигән һүҙҙәрҙе ҡулланы. Элек тә «Һиҙгер мөслимәнең фотоларын интернет кеүек кешенән джингә тиклем барыһына асыҡ һәм бер ҡасан да ябылмаған мөхиткә нисек ҡуйыуы мөмкин?» тигән белдереүе менән бәхәстәр тыуҙырған Йылдыҙ, эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн «Ире менән мөнәсәбәтендә ҡатынлыҡта хата бар. Һәр эшләгән ҡатын-ҡыҙ — күҙен туйҙырмаған ир-ат. Эшләгән ҡатын-ҡыҙ йә өйләнеүҙе һуҙып, ирҙәрҙең өйләнеү процессын боҙа, йә өйләнгән булһа ла эшләү сәбәпле арыу һәм ваҡыт етмәү арҡаһында ир менән мөнәсәбәтендә ҡатынлығы боҙолған. Ҡатынлығы боҙолғанға күрә ирҙең күҙен асыу. Ул өйөндә ирен етмәгән итә, ир ҙә эштә икенсе ҡатынға йәбешә. Был фуһуш түгел, әммә фуһушҡа әҙерлек процессын яҡлай. Шулай уҡ эшләгән ҡатын-ҡыҙ тыумай йәки аҙ тыумай. Тимәк, минең уммәм зыян күрҙе» (Көнүҙәк, 2014) тигән.
Нәфесенә эйә булырға тейешле ир-аттың һәр эшен ҡабул ителерлек күрһәтеү өсөн тағы ла ҡатын-ҡыҙ ғәйепләнгән. Ҡатын-ҡыҙҙы кеше түгел, ир-ат өсөн яратылған өй хайуаны йәки ҡол кеүек һүрәтләгәндәр. Ҡатын-ҡыҙҙың эшләүенә ҡаршы булыуҙарын төрлө һөйләмдәр менән белдергәндән һуң, ҡатын-ҡыҙҙың эш тормошон еңеләйтеүсе закондар сығарҙылар тип дәлилләүҙәре бик ҡаршылыҡлы хәл түгелме?
Рәжәп Таййип Ердоған 2016 йылда тағы ла ҡырҡтырыу тураһында һөйләгәндә «Әсәлекте кире ҡаҡҡан, өйөн йыйыуҙан баш тартҡан ҡатын, эш донъяһында теләгәнсә уңышлы булһа ла, етешһеҙ һәм яртыһы» (Гөкташ, 2017) тигән һүҙҙәрҙе ҡулланы.
Ҡатын-ҡыҙҙың төп бурысын әсәлек итеү икәнен бер кем дә инҡар итә алмай, әммә ирҙәрҙең дә атайлыҡ кеүек бурысҙары бар. Әсә булғас эшләргә мөмкин икән, атай булғас та эшләргә мөмкин.
Элекке Һаулыҡ министры Мөхәммәт Мөәззиноғлу 2015 йылдың тәүге балаһын ҡараған ваҡытта «Әсәләр әсәлек карьераһынан башҡа башҡа карьераны үҙәктән алып ташларға тейеш» тигән һүҙҙәрҙе ҡулланы (Ҡасмаз, 2015).
Социаль тормош йәки эш тормошо тик ир-аттарға һәм уларҙың иғтибарын йәлеп иткән ҡатын-ҡыҙҙарға ғына ҡарай тип уйлаған был фекер менән үҫешкән ил статусы алыуыбыҙ ҡыйынға тура килә. Төрөктәр эшһөйәр халыҡ. Ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат бергә, ҡулға-ҡул тотоношоп ҙур тарих яҙғандар. Был сексист һәм ябай һөйләмдәр Төрөк тарихы өсөн ҡабул ителерлек түгел.
Секс айырмалығы
Донъя Секс Айырмалығы 2013 йылғы Отчётында Төркиә секс айырмалығы буйынса 136 ил араһында 120-се урынға сыҡҡан. Рейтингта Төркиәнән һуң Гана, Танзания, Ҡатар кеүек илдәр килә (BBC News Түрек Хәбәр Үҙәге, 2013).
Шуға күрә донъя күҙлегенән ҡарағанда ла Төркиәлә ҡатын-ҡыҙ булыу — ситкә этәрелеү. Секс айырмалығын власть инҡар итһә лә, был отчет ярҙамында донъя алдында ла Төркиәлә ҡатын-ҡыҙҙың икенсе планда булыуы асыҡлана. Ҡатын-ир айырмалығын дин сылбыры менән көсөргәнешкә һалыу, бигерәк тә үҫеп килгән яңы быуындарҙа диндән алыҫлашыу йәки ҡаршы реакциялар тыуҙыра.
Ҡадир Хас Университетында үткәрелгән Йәмғиәт Секс һәм Ҡатын-ҡыҙға ҡараш Тикшеренеүенә ярашлы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың иң ҙур йәмғиәт мәсьәләһе — көсөргәнеш. Өс йыл рәттән 1200-ҙән ашыу ҡатнашыусы менән үткәрелгән аңлау тикшеренеүендә көсөргәнеш айырым айырма менән ҡатын-ҡыҙҙарҙың иң ҙур мәсьәләһе булып сыҡҡан. 2018 йылдың ғинуар-февраль айҙарында үткәрелгән һуңғы тикшеренеүҙә ҡатнашыусыларҙың 61% көсөргәнеште йәмғиәттәге иң ҙур проблема тип күрһәтһә, был һан 2016 йылдағы 53% менән сағыштырғанда артҡан. Икенсе ҙур проблема итеп күрһәтелгән эшһеҙлекте тәртип менән белемһеҙлек, урамда баҫым һәм һөжүм, ғаилә баҫымы, ҡатын-ир тигеҙһеҙлеге һәм тирә-яҡ/район баҫымы эйәрә (DW Түрек, 2018).
Һәр мәсьәлә буйынса ялғыҙ ҡалған ҡатын-ҡыҙ тормоштоң бер өлкәһендә лә ирекле түгел. Сәйәси исламсылар влаҫы һәм уның йоғонтоһонда һорауһыҙ йәшәүҙе ҡабул иткән күпселектең фекеренә ярашлы, ҡатын-ҡыҙҙың булған берҙән-бер йәмғиәт өлкәһе — өйө, балалары һәм ире менән сикләнгән.
«Яулыҡһыҙ ҡатын — пәрҙәһеҙ өй кеүек. Пәрҙәһеҙ өй йә һатыуға ҡуйылған йә арендаға» тигән һүҙҙәрҙе әйткән АКП Үнйе Танылыу һәм Медиа етәксеһе, шулай уҡ Измир Ҡарабурын районындағы Ҡарабурын башланғыс мәктәбе мөдире Сүләймән Демирси (Эс Асы, 2019) беҙгә «Төркиәлә Ҡатын-ҡыҙ» ысынбарлығын йыйынтыҡлап күрһәтте.
Ҡатын-ҡыҙҙы әйбер кеүек күргән сәйәси исламсыларҙың тағы бер насар белдереүе. Өҫтәүенә, мәктәп мөдире булған был кеше өсөн мәктәпкә килгән ҡыҙ уҡыусылар ҙа арендаға йәки һатыуға ҡуйылғанмы? Мәғарифсе булараҡ был ҡараш менән нисек вазифа үтәй?
«Бер генә ҡыҙмы, ҡатынмы икәнен белмәйем.» Рәжәп Таййип Ердоған 2017 йылда Ҡонъя митингында Артвиндың Һопа районында ғүмере өҙөлгән Мәтин Локумсуды иҫкә алғанда, полиция һөжүме һөҙөмтәһендә бөксәһе һынып ҡалған Дилшат Акташ тураһында «Ул ҡатынмы, ҡыҙмы?» (CNN Түрек Хәбәр Үҙәге, 2017) тип һөйләгән.
Ҡатын-ҡыҙға ҡараштарын яңынан асыҡ күрһәтеүсе Ердоған, бында бер шәхестең дөрөҫ йәки дөрөҫ түгел булыуын түгел, шәхси тормошонда интим мөнәсәбәттә булған-һуң булмауын һөйләп, ҡатын-ҡыҙҙы кәмһетеү сәйәсәтен дауам иткән. Тагын бер тапҡыр секс айырмалығы яһалған һәм ҡатын-ҡыҙ, шәхес булараҡ үҙенсәлегенә ҡарамаҫтан, сексуаль үҙенсәлеге сәбәпле түбән һаналған.
«Бер кем дә, девственница булмаған менән өйләнергә теләмәй.» Әҙәләт министры Җәмил Чичектың кәңәшсеһе профессор Доған Соясаалан 2003 йылда Төркиә Милли Мәжлесе Әҙәләт Комиссияһының Кесе Комиссияһында «Бер кем дә, девственница булмаған менән өйләнергә теләмәй. Кем урлап киткән, ирҙе үтергән ҡыҙ менән өйләнһә, яҡшыраҡ булмаймы? Девственность боҙолһа, уның менән өйләнергә кәрәк. Өйләнгәс, язаҙан ҡотолорға тейеш» (Гөкташ, 2017) тигән.
Интим мөнәсәбәткә үҙаллы инмәгән булһа ла, тағы ла ҡатын-ҡыҙ ғәйепле һәм хата итеп күрһәтелгән. Кешеләрҙең шәхси тормошона был тиклем ҡыҫылыу ҡабул ителмәй. Кешеләрҙе аңлатыу урынына «Ышаныслы рәүештә көсөргәнеш итә алаһығыҙ» тигән сигнал биргән был һүҙҙәр ҡабул ителмәй.
ДЕМЕТ ЙЕНЕР
https://millidusunce.com/misak/siyasal-islamcilarin-kadin-algisi/
Һылтанмалар
Байрам, О. (2009, 03 13). gazetevatan/is-isteyen-kadinlara–alayli–cevap. 10 03, 2019 йылда http://www.gazetevatan.com: http://www.gazetevatan.com/is-isteyen-kadinlara–alayli–cevap–227671-gundem/ адресынан алынды
BBC News Түрек Хәбәр Үҙәге. (2013, 10 25). BBC/kadin_erkek_esitligi. 10 03, 2019 йылда https://www.bbc.com: https://www.bbc.com/turkce/haberler/2013/10/131025_kadin_erkek_esitligi адресынан алынды
CNN Түрек Хәбәр Үҙәге. (2017, 06 04). CNNTÜRK/basbakan.o.kadin.kiz.midir.kadin.midir. https://www.cnnturk.com: https://www.cnnturk.com/2011/yazarlar/06/04/basbakan.o.kadin.kiz.midir.kadin.midir/618955.0/index.html адресынан алынды
Ҙур Республик. (2015). sozcuhaber.blogspot/kzlar-okuyunca-erkekler-evlenecek-kz.html. 10 03, 2019 йылда http://sozcuhaber.blogspot.com: http://sozcuhaber.blogspot.com/2012/02/kzlar-okuyunca-erkekler-evlenecek-kz.html адресынан алынды
Гөкташ, К. (2017, 06 14). cumhuriyet/CHP_nin_raporu__AKP_nin_kadina_bakisi_sorunlu…_iste_o_ayrimci_soylemler. 10 15, 2019 йылда http://www.cumhuriyet.com.tr: http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/760445/CHP_nin_raporu__AKP_nin_kadina_bakisi_sorunlu…_iste_o_ayrimci_soylemler.html адресынан алынды
Көнүҙәк. (2014, 12 05). httt24/bir-kadin-calismayi-tecih-ederek-fuhusa-hazirlik-yapmis-olur. https://t24.com.tr: https://t24.com.tr/haber/bir-kadin-calismayi-tecih-ederek-fuhusa-hazirlik-yapmis-olur,279432 адресынан алынды
Хөрриәт Хәбәр Үҙәге. (2009, 03 20). hurriyet/simsek-e-bakilirsa-issizlik-kadinlar-yuzunden-artiyor. 10 03, 2019 йылда http://www.hurriyet.com.tr: http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/simsek-e-bakilirsa-issizlik-kadinlar-yuzunden-artiyor-11240874 адресынан алынды
Эс Асы. (2019, 10 02). gazetemanifesto/okul-mudurunden-ortusuz-kadin-perdesiz-eve-benzer-paylasimi. 10 04, 2019 йылда Газет МАНИФЕСТО: https://gazetemanifesto.com/2019/okul-mudurunden-ortusuz-kadin-perdesiz-eve-benzer-paylasimi-299796/ адресынан алынды
Ҡасмаз, Й. (2015, 01 03). cumhurriyet/bakan-sozlerini-yineledi-annelik-kariyerdir-. 10 06, 2019 йылда http://www.hurriyet.com.tr: http://www.hurriyet.com.tr/gundem/bakan-sozlerini-yineledi-annelik-kariyerdir-27884416 адресынан алынды
Калайсыоғлу, Э., & Бинназ , Т. (2004). Эш Тормошо, Юғары Идара һәм Сәйәсиәттә Ҡатын-ҡыҙ. Стамбул: TESEV баҫмаһы.
Мәтин, А. (2017). Үҙенсәлектең Йәмғиәт Төҙөлөшө һәм Ғәҙәттән Тыш Ҡатын-ҡыҙ Үҙенсәлегенең Тапшырыуы. Чанҡыры Ҡаратекен Университеты Социаль Фәндәр Институты Журналы, 2(1), 74-92.
Парлак, И., & Йылдырым, Й. (2014). Медианың Арҡылы Сәйәси Сиктәр Төҙөү. Бурса: Дора баҫмаһы.