Истанбулда нимә булды: Фажиғәнең өс сәбәбе
(Фото: Газета Оксиген)
Метеорология инженеры доктор Гүвен Өҙдемир, Истанбулдағы һыу баҫыу һәләкәтендә Эль Ниньоның өлөшө бармы, климат үҙгәреше һәм бетонлаштырыуҙың йоғонтоһон Одатв-ға баһаланы. Ә хәҙер, алынған саралар етәрлекме, артыҡ ямғырҙарҙы алдан фаразлау ни өсөн ауыр?
Истанбулда кичә башланған һәм бөгөн дә үҙ йоғонтоһон дауам иткән көслө ямғырҙар ҡалала тарихи һыу баҫыу һәләкәтенә килтерҙе. Аерым алғанда, Бейкоз һәм тирә-яғында квадрат метрға 240-тан 272 килограммға тиклем ямғыр яуҙы, был 1942 йылдан бирле теркәлгән иң юғары күрһәткес булып иҫәпләнә.
Айазаға һәм Фатих райондарында һыу баҫыу осраҡтарында өс кеше ғүмерен юғалтып, мәктәптәр һәм ҡайһы бер дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн административ ял бирелде.
ЭЛ НИНЬО ЙОҒОНТОҺО МЫ?
“Эль Ниньо” тип аталған һауалағы күренеш быйыл иң күп һөйләшелгән темаларҙың береһе булды.
ҠЫҪҠАСА ЭЛ НИНЬО НИ?
Эль Ниньо — Тын океанының урта һәм көнсығыш өлөштәрендә диңгеҙ өҫтө температураларының ғәҙәттәгесә юғарыраҡ булыуы менән барлыҡҡа килгән тәбиғи климат күренеше. Ул донъя буйынса уртаса температураларҙы күтәрә, йышыраҡ һәм көслөрәк эҫе һауа толҡондары тыуҙыра; ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡорбандарға килтергән һыу баҫыуҙарға сәбәп була.
‘ЭЛ НИНЬО ТУРА ҺӘРӘКӘТ ИТМӘЙ’
Одатв менән әңгәмәлә Истанбул Айдын университеты уҡытыусыһы, метеорология инженеры доктор Гүвен Өҙдемир, был йылғы Супер Эль Ниньоның һуңғы ямғырҙарҙа ниндәй өлөшө барлығын түбәндәгесә баһаланы:
“Европа һәм Төркиәлә Супер Эль Ниньо тура йоғонто яһай алмай. Эль Ниньо — Экваториаль Тын океанында диңгеҙ өҫтө температуралары күтәрелеү менән барлыҡҡа килгән һәм донъя буйынса атмосфера әйләнешен йоғонтоһо аҫтында тотҡан ҙур масштаблы климат күренеше. Төркиәләге йоғонтоһо — тура түгел; атмосфера әйләнешенең башҡа элементтары менән бергә баһаланырға тейеш.
Истанбулдағы был төр экстрим ямғырҙарҙы аңлатыу өсөн тәү сиратта атмосфералағы түбән баҫым үҙәгенең урынына һәм хәрәкәтенә, фронт системаларына, дым ташыуына һәм атмосфераның вертикаль хәрәкәттәренә иғтибар итергә кәрәк. Дымлы һауа көслө күтәрелеп, ямғыр күҙәнәктәренең бер үк районда бер-бер артлы барлыҡҡа килеүе бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ғәҙәти булмаған күләмдә ямғыр яуыуы мөмкинлеген тыуҙыра.
‘ОШОНДАЙ ЗУРЛЫҠТА ҮЛСӘМӘЛӘР ҮТКӘРЕЛДЕ’
Был ваҡиғаға Эль Ниньо йәки глобаль йылыныуҙың ниндәй өлөш индереүен билдәләү өсөн фәнни тикшеренеүҙәрҙе тиҙләтеү кәрәк.
Истанбулда квадрат метрға 238 килограммдан да күберәк ямғыр яуыуы мөмкин, һәм ошондай ҙурлыҡтағы үлсәмәләр теркәлгән. Әммә был ямғырҙың бөтәһен дә Супер Эль Ниньоға бәйләргә мөмкин түгел. Вәҡиғаның төп метеорологик механизмы — ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бик күп ямғыр яуҙырыусы атмосфера системаһының барлыҡҡа килеүе; Эль Ниньо — киң масштаблы климат фонының мөмкин булған компоненттарының береһе генә”
БЕТОНЛАШЫУҘЫҢ КӘРӘКЛЕ ҺӨНӘРЕ
Өҙдемир климат үҙгәреше менән Истанбулдың “бетонлаштырыу” процестарының ямғырҙар һөҙөмтәһенә йоғонтоһон да баһаланы.
Өҙдемир, Истанбулдағы һыу баҫыуҙарҙың йоғонтоһон көсәйткән иң мөһим урындағы факторҙарҙың береһе — бетонлаштырыу булыуын билдәләне. Элек ямғыр һыуҙары тупраҡҡа һеңә алған күп урындар бөгөн юлдар, парковкалар, биналар һәм бетон өҫтәлмәләр менән ҡапланған, был һыуҙың тупраҡ менән осрашыуын тотҡарлай һәм өҫтәмә һыу ағымын тиҙләтә, тип аңлатты.
Ямғыр һыуҙары ҡыҫҡа ваҡыт эсендә канализация һәм дренаж системаһына барып етә, ә был система мөмкинлектәренең арттырылмауы һыу баҫыу хәүефен күтәрә. Аерым алғанда, елга һыуы юлдары ҡыҫҡартылған йәки төҙөлөш баҫымы аҫтында булған райондар, аҫты үтеү юлдары, түбән урынлашҡан урамдар һәм подвал ҡаттары һыу баҫыуҙарға ҡаршы ныҡлы түгел, тип билдәләне.
ҺУҘЫ ТИЗ ТАҺЛИӘ ИТЕҮ МӘҺӘММӘТЛЕ
Өҙдемир, һыу баҫыуҙарҙың күләме тик ямғырҙың көслө булыуы менән генә билдәләнмәй, ҡаланың йыйылған һыуҙы нисек тиҙ таһлиә итә алыуы ла мөһим, тип билдәләне. Шул уҡ күләмдәге ямғырҙар тәбиғи майҙансыҡтар күберәк булған урындарҙа зыянды кәметергә мөмкин, ә ҙур төҙөлөш булған ҡалаларҙа ҙур һәләкәткә әйләнергә мөмкин.
Истанбулда һыу баҫыуҙарҙың йоғонтоһон кәметеү өсөн ямғыр һыуҙары инфраструктураһын көсәйтеү, елга һыуы юлдарын һаҡлау, үткәргес өҫтәлмәләр һәм йәшел майҙансыҡтарҙы арттырыу кәрәклеген билдәләне. Ямғыр баҡсалары һәм ваҡытлыса һыу һаҡлау майҙансыҡтарын киңәйтеү ҙә мөһим, тип өҫтәне.
КЛИМАТ ҮҘГӘРЕШЕ ҺӘРӘКӘТЕНӘН НИҘӘ?
Өҙдемир, атмосфераның йылыныуы менән һауа тотоноу мөмкин булған дым күләме артҡанын, был шарттарҙа ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бик көслө ямғырҙар яуыуы мөмкинлеген билдәләне. Әммә һәр артыҡ ямғырҙы тура климат үҙгәреше менән бәйләргә ярамай, һәр ваҡиғаны айырым шарттарҙа баһалау кәрәк, тип иҫкәртте.
Өҙдемир үҙ фекерҙәрен шулай йомғаҡланы:
“Климат үҙгәреше артыҡ ямғырҙарҙың барлыҡҡа килеү хәүефен арттырыуы мөмкин; бетонлаштырыу һәм етешһеҙ дренаж был ямғырҙарҙың ҡалала һәләкәткә әйләнеүен еңеләйтә. Истанбулдың киләсәктәге һыу баҫыу хәүефен кәметеү өсөн климат шарттарына яраҡлашырға һәм ҡала планлаштырыуын ямғыр һыуҙарын идара итеүгә яраҡлаштырырға кәрәк.”
ФАЖИҒӘНЕН ӨС СӘБӘБЕ
Һуңғы ямғырҙа, Урта диңгеҙҙән килгән система Ҡара диңгеҙҙең дымлы һауаһы менән ҡушылып, Мармараны йоғонтоһо аҫтына алған; был ике төрлө һауа массаһының Истанбул өҫтөндә осрашыуы көтөлгән ямғыр күләмен фаразлауы ауыр булыуын күрһәтә.
Өҙдемир, фаразлауҙы ҡатмарлаштырған өс төп факторҙы аңлатты:
1) Дым күләме үҙгәреше: Төрлө сығанаҡтарҙан килгән дымлы һауа ағымдары ямғыр потенциалыны арттыра ала. Әммә күпме дым ямғырға әйләнәсәге атмосфераның температура һәм тотороҡлолоҡ шарттарына бәйле.
2) Ямғыр күҙәнәктәренең урын алыштырыуы: Төшкө ямғырҙар ҡайһы саҡта ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үҫә һәм билдәле райондарҙа бер-бер артлы үтә ала. Бер районға бик күп ямғыр яуһа, бер нисә саҡрым алыҫлыҡтағы икенсе районда ямғыр сикләнгән булыуы мөмкин. Был, бигерәк тә урындағы ямғыр күләмен фаразлағанда, аныҡлыҡты кәметә.
3) Ел һәм фронттар хәрәкәте: Ел йүнәлешендәге бәләкәй үҙгәрештәр дымлы һауа ниндәй районға ташыласағын һәм һауа ҡайҙа күтәрелеп тығыҙланыуын үҙгәртә ала. Был иң көслө ямғырҙың ҡайҙа һәм ҡайһы сәғәттә булыуын йоғонтоһо аҫтында ҡалдыра.
БЕЛӘРҺЕҢДЕ КӘМЕТЕҮ ӨСӨН НӘРӘЛӘР ЭТӘЛӘ?
Өҙдемир, метеорологтар фараздарҙағы аныҡлыҡты арттырыу өсөн һанлы һауа фаразлау модельдәре, радар күренештәре, спутник мәғлүмәттәре һәм ер станцияларынан алынған үлсәмәләрҙе бергә баһалай, тип билдәләне. Ямғырҙан бер нисә көн алда дөйөм хәүефле райондар фаразланырға мөмкин, әммә ямғырҙың ҡайһы районда, ҡайһы сәғәттә һәм ниндәй көслөлөк менән булыуыны аныҡ билдәләү ауыр, тип өҫтәне.
Урта диңгеҙ һәм Ҡара диңгеҙ сығанаҡлы һауа ағымдарының үҙ-ара йоғонтоһо, уңай атмосфера шарттарында Мармарала бик көслө ямғырҙар тыуҙырыуы мөмкин, тип билдәләне Өҙдемир. Әммә артыҡ ямғырҙың төп билдәләүсеһе тик дым сығанағы ғына түгел; дым ташыу, атмосфера тотороҡһоҙлоғо, күтәрелеү хәрәкәттәре һәм ямғыр күҙәнәктәренең бер үк районда нисә ваҡыт тороуы ла мөһим. Шуға күрә дөйөм фараз дөрөҫ булһа ла, райондар буйынса ямғыр күләмендә ҙур айырмалар булыуы мөмкин,” — тип өҫтәне.
ДӨРТ КИҘӘТЕҮ
Истанбулда метеорологик иртә кисәтеү системаһы ҙур үҫеш кисергәнен билдәләп, Өҙдемир: “Бында иң мөһиме — хәүефте алдан асыҡлау ғына түгел, ә был кисәтеүҙәрҙе ваҡытында һәм дөрөҫ сараларға әйләндереү,” — тине.
Өҙдемир, түбәндәге этаптарҙың мөһимлеген билдәләне:
“Беренсеһе, фаразлау һәм кисәтеү мөмкинлеге: Спутник, радар һәм һанлы һауа фаразлау модельдәре ярҙамында көслө ямғыр хәүефе алдан билдәләнергә мөмкин. Әммә ямғырҙың ҡайһы районда, ҡайһы урамда һәм ҡайһы сәғәттә артыҡ дәрәжәлә булыуыны аныҡ фаразлау әле лә ауыр. Шуға күрә кисәтеүҙәр даими яңыртылып торорға тейеш.
Икенсеһе, хәүефле райондарҙы алдан билдәләү: Елға һыуы юлдары, аҫты үтеү урындары, түбән урынлашҡан йәшәү урындары, подвал ҡаттары һәм элек һыу баҫыу булған урындар өсөн район кимәлендә хәүеф картаһы төҙөргә кәрәк. Кисәтеүҙәр дөйөм генә түгел, тура ошо хәүефле урындарға йүнәлтелгән булыуы ҙур әһәмиәткә эйә.
Өсөнсөһө, таһлиә итеү һәм ойошмалар араһында координация: Һәр көслө ямғырҙа Истанбулды киң күләмдә таһлиә итеү кәрәкле лә, мөмкин дә түгел. Әммә билдәле бер районда кинәт һыу баҫыу йәки елға ташҡыны хәүефе критик кимәлгә етһә, алдан билдәләнгән таһлиә юлдары һәм хәүефһеҙ йыйылыу урындары ҡулланыла алырға тейеш. Был өсөн вилайәт, муниципалитеттар, AFAD, янғын һүндереү һәм һаулыҡ һаҡлау ойошмалары араһында тиҙ координация талап ителә. Был Истанбулда яҡшы үтәлә, тип әйтергә мөмкин,” — тине.
Дүртенсеһе, халыҡҡа еткерелгән кисәтеүҙәр: Кисәтеүҙәр телевидение һәм интернеттан тыш, мобиль телефон хәбәрҙәре аша, асыҡ һәм аңлайышлы телдә, мөмкин тиклем район кимәлендә еткерелергә тейеш. Халыҡҡа тик “көслө ямғыр көтөлә” тигән хәбәр генә түгел, ҡайһы сәғәттә ҡайҙан ситтә торорға һәм нимә эшләргә кәрәклеге лә әйтелергә тейеш,” — тип билдәләне.
‘ТӨП МӘСЬӘЛӘ…’
Төп мәсьәлә — был инфраструктураның урындағы хәүеф картаһы, һөҙөмтәле коммуникация, етәрлек дренаж һәм алдан планлаштырылған интервенция процессары менән нисек берләштерелеүендә, тип билдәләне Өҙдемир. “Система мөмкинлектәрен баһалау өсөн кисәтеүҙәр ни тиклем алдан бирелгән, нисә кешегә еткерелгән һәм майҙансыҡта нисек тиҙ саралар күрелгәненә бәйле үлсәнгән мәғлүмәт кәрәк,” — тип өҫтәне.
Өҙдемир үҙ баһалауҙарын был һүҙҙәр менән тамамланы:
“Нәтижәлә, Истанбулда маҡсат — тик ямғырҙы фаразлау ғына түгел, ә ямғыр һәләкәткә әйләнер алдынан кеше ғүмере һәм мөлкәт юғалтыуҙы иҫкәртеү. Сөнки иртә кисәтеүҙең ысын уңышы — нисә кешенең кисәтелгәнендә түгел, нисә кешенең хәүефһеҙлеген тәьмин итеүҙә үлсәнә.”
Улаш Факир
https://www.odatv.com/ozel/istanbulda-ne-oldu-saganak-felaketinin-uc-nedeni-120166809
Фото: Хөррийәт Газетаһы
https://www.hurriyet.com.tr/gundem/84-yilin-en-kuvvetli-yagisi-saganak-hucreleri-pes-pese-geliyor-ne-zaman-son-bulacak-uzman-isim-tarih-vererek-uyardi-43342381