Билікке жақын бір бағаншы, Анкарада өткен НАТО саммитінде АҚШ президенті Трамптың Түркияға бағытталған оң хабарларын талқылап жатып, былай деді:
-«Трамп бізге әрдайым осындай сыйлықтармен келсін...»
Бұл сөйлемді оқығанда, менің ойыма Түркияның Суық соғыс жылдары келді.
Профессор Фероз Ахмад «Түркияда көппартиялық саясаттың түсіндірмелі хронологиясы (1945-1971)» атты еңбегінде соғыстан кейін Түркияның Батыспен қарым-қатынас орнату қадамдарын күнделікті баяндаған:
Трумэн доктринасы, Маршалл жоспары және одан кейін Түркияның НАТО-ға қосылуы…
Сол жылдары Вашингтоннан келген әрбір оң хабар дипломатиялық жетістік қана емес, сонымен бірге қауіпсіздіктің кепілі ретінде қарастырылды.
Шамамен сексен жыл өтті.
Бүгін біз талқылайтын тақырыптардың атауы өзгерді: CAATSA, F-35…
Бірақ өзгермейтін психология бар: Вашингтоннан келетін әскери хабарлар әлі де «ең жақсы хабар», кейде «сыйлық» ретінде қабылданады!
Дегенмен, адамның ойына келмей қоймайтын сұрақ туындайды:
Жарты ғасыр бойы «жергілікті және ұлттық қорғаныс өнеркәсібін құрамыз» деп айтып келе жатқан Түркия неге әлі күнге дейін Америкадан келетін соғыс ұшағы туралы хабарды соншалықты маңызды деп санайды?
Бұл сұрақтың жауабы Пентагонда емес, 1974 жылғы Кипр Бейбітшілік операциясында жатыр…
ASELSAN-ға қажеттілік
Кипр Бейбітшілік операциясы Түркияның әскери тарихында тек жеңіс емес. Бұл тәуелділіктің бағасын көрсеткен маңызды кезең болды:
Әскери операция кезінде қолданылған байланыс жүйелерінің маңызды бөлігі АҚШ-тан алынған еді.
Әскери бөлімшелер қолданған радиостанциялар арасында үйлесімсіздіктер болды; электрондық кедергі (jamming) және техникалық кемшіліктер салдарынан байланыс кейде үзіліп тұрды…
Байланыс үзілген соң үйлестіру әлсіреді, бұйрықтардың жеткізілуі мен жағдай туралы ақпарат алмасу бұзылды…
Сыртқа тәуелділіктің техникалық шектеулері нәтижесінде өзіміздің TCG Kocatepe кемесінің батуына ұласып, Республика тарихындағы ең ауыр әскери трагедиялардың бірі орын алды. 54 түрік теңізшісі қаза тапты.
Артында тек үлкен қайғы ғана емес, қорғаныс өнеркәсібіндегі сыртқа тәуелділіктің бағасын көрсететін ұмытылмастай тарихи сабақ қалды.
Одан кейінгі американдық қару-жараққа эмбарго Түркияға әлдеқайда үлкен шындықты көрсетті:
Соғыста тек қаруға ие болу жеткіліксіз, сол қарудың байланыс жүйесін, электроникасын, техникалық қызметін, оқ-дәрісін және маңызды технологиясын өзің өндіруің керек.
Міне… Кипр операциясынан кейін ұлттық қорғаныс өнеркәсібінің негізгі философиясы осы тарихи сабаққа негізделді:
Қару сатып алуға болады, бірақ оны пайдалану еркі сізде болмаса, ол қару сіздің қаруыңыз емес!
ASELSAN осы ойдан туды…
ASELSAN көпшілік ойлағандай алдымен танк, зымыран немесе ұшақ өндіру үшін құрылмады. Ол алдымен сөйлесу үшін құрылды. Соғыста ең бірінші жоғалтылатын қару көбінесе мылтық емес, байланыс болады…
1974 жылы 498 шейіт берген Түркияға үйреткен сабақ былай болды: Қайтадан шетелдік мемлекеттер Түркияның соғыс алаңындағы байланысын бұздырмауы керек…
Соғыстың негізгі қаруы
Кипрден кейін Түркия байланыс тәуелділігін азайту үшін ұлттық қорғаныс өнеркәсібіне бет бұрды. Бірақ:
Технология өзгерген сайын тәуелділіктің түрі де өзгерді. Енді мәселе радиостанция емес, бағдарламалық қамтамасыз ету мен цифрлық жүйелер болды…
Мысалы:
Израильден алынған адамсыз ұшу аппараттары (ИҰА) Түркияға заманауи соғыстың жаңа шындығын көрсетті. ИҰА сіздің болды, бірақ техникалық қызметінен бастап тапсырма жүйелеріне, маңызды технологияларынан интеграциясына дейін көптеген салаларда сыртқа тәуелділік жалғасты. Израиль уақыт өте келе қиындықтар туғызды…
Бұл тәжірибе сол қарудың электрондық инфрақұрылымын, бағдарламалық қамтамасыз етуін және дамыту процестерін де бақылау қажет екенін көрсетті.
Бүгін F-35 мәселесін тек «ұшақ аламыз ба, алмаймыз ба» деген сұраққа шектеу дұрыс емес. Себебі: Қазіргі заманғы соғыстарда негізгі күш ұшақтың корпусы емес, тапсырма компьютері, электрондық соғыс жүйесі, деректер желісі, қозғалтқышы, бастапқы кодының бақылауында жатыр…
Жергілікті өндіріс пен стратегиялық тәуелсіздік бірдей емес: Бағдарламалық қамтамасыз етуді басқа дамытады, маңызды технологияны басқа басқарады және жүйені қалағаныңызша өзгерте алмасаңыз, өз туыңыз ілінген платформа/жүйе толықтай сіздің емес! Бұл тек өзіңізді немесе дауыс жинап жүрген халықты алдау ғана…
1974 жылы Түркияны ұлттық қорғаныс өнеркәсібіне бағыттаған сұрақ ешқашан өзгерген жоқ: Сол кезде мәселе радиостанция болса, бүгін – бағдарламалық қамтамасыз ету…
Өзгерген технология болды, өзгермегені – соғыстың ең маңызды сәтінде өз тағдырына шынымен кім шешім қабылдайтыны туралы сұрақ…
Шынайы тәуелсіздік – үлкен мемлекеттерден «сыйлықтар» күтумен емес, ешқандай сыйлыққа мұқтаж болмайтын технологияға ие болумен анықталады…
Қысқа мерзімді саяси пайдаға назар аударып, ұзақ мерзімді стратегиялық тәуелсіздікті жеткілікті дәрежеде талқылай алмай отырмыз.
Сонер Ялчын
https://www.odatv.com/yazarlar/soner-yalcin/trumpin-hediyesi-unutulan-ders-120153817