Хөкүмәткә яҡын бер бағана авторы, Анкараҙағы НАТО саммитында АКШ президенты Трамптың Төркиәгә ҡарата уңайлы хәбәрҙәрен баһалау ваҡытында был һүҙҙәрҙе әйтте:
-“Трамп беҙгә һәр ваҡыт шулай бүләктәр менән килһен…”
Был һүҙҙәрҙе уҡығанда, минең иҫемә Төркиәнең Һыуытылған һуғыш йылдарындағы осоро килде.
Профессор Фероз Ахмад, «Төркиәлә күп партиялы сәйәсәттең аңлатмалы хронологияһы (1945-1971)» тигән хеҙмәтендә һуғыштан һуң Төркиәнең Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрен көндән-көн аңлатты:
Трумэн доктринаһы, Маршалл планы һәм артабан Төркиәнең НАТОға ҡушылыуы…
Ул йылдарҙа Вашингтондан килгән һәр уңайлы хәбәр — был бары тик дипломатик үҫеш кенә түгел, шулай уҡ хәүефһеҙлек гарантияһы булараҡ ҡабул ителде.
Утты яҡынса сексән йыл үтте.
Бөгөн беҙ һөйләшкән темаларҙың исемдәре үҙгәрҙе: CAATSA, F-35…
Әммә үҙгәрмәгән психология бар: Вашингтондан килгән һәр хәрби хәбәр әле лә "иң яҡшы хәбәр", хатта ҡайһы саҡта "бүләк" итеп ҡабул ителә!
Әммә кеше уйлап ҡараһа, был һорау тыуа:
Ярым быуаттан ашыу “милли һәм үҙебеҙҙең оборона сәнәғәтен төҙөйбөҙ” тип әйткән Төркиә ни өсөн әле лә Америкадан киләсәк һуғыш осоғы тураһында хәбәрҙе шул тиклем мөһим тип иҫәпләй?
Был һорауҙың яуабы Пентагонда түгел, ә 1974 йылғы Кипр Тыныслыҡ Операцияһында йәшерелгән…
ASELSAN-ға мохтажлыҡ
Кипр Тыныслыҡ Операцияһы Төркиәнең хәрби тарихында бары тик еңеү генә түгел. Был шулай уҡ бәйлелек хаҡын күрһәтеүсе боролош нөктәһе:
Операция ваҡытында ҡулланылған хәбәрләшеү системаларының ҙур өлөшө АКШ сығанаҡлы ине.
Хәрби берәмектәр ҡулланған радиостанциялар араһында яраҡһыҙлыҡтар барлыҡҡа килде; электрон боҙоу (jamming) мөхите һәм техник етешһеҙлектәр арҡаһында хәбәрләшеү ваҡыт-вакыт өҙөлдө…
Хәбәрләшеү өҙөлгәс, координация һиҙелерлек йомшаҡланды, боҙолоуҙар боҙолдо, боҙолоуҙарҙың тапшырылыуы һәм хәл тураһында мәғлүмәт алмашыу тотҡарланды…
Тышҡы бәйлелек һөҙөмтәһендә техник сикләүҙәр арҡаһында үҙебеҙҙең TCG Kocatepe-нең батырылыуы кеүек Республика тарихындағы иң ауыр хәрби трагедияларҙың береһе булды. 54 төрөк диңгеҙсеһе ғүмерен юғалтып ҡуйҙы.
Ҡалғаны — ҙур ҡайғы ғына түгел, оборона сәнәғәтендә тышҡы бәйлелек хаҡындағы онотолмаҫ тарихи дәрес булды.
Артабан килгән Америка ҡорал эмбаргоһы Төркиәгә әллә ни ҙурраҡ ысынбарлыҡты күрһәтте:
Һуғышта бары тик ҡоралға эйә булыу ғына етәлмәй, ә шул ҡоралдың хәбәрләшеү системаһын, электроникаһын, хеҙмәтләндереүен, боеприпастарын һәм мөһим технологияларын үҙең етештерергә кәрәк.
Менә... Кипр операцияһынан һуң милли оборона сәнәғәтенең төп фәлсәфәһе ошо тарихи дәрескә нигеҙләнде:
Ҡорал һатып алырға була, әммә уны ҡуллана алыу ихтыяры һиңә ҡараһа, был ҡорал һиңә ҡарамай!
ASELSAN ошо фекерҙән тыуҙы…
ASELSAN күптәрҙең уйлағанса тәүҙә танк, ракеталар йәки осҡос етештереү өсөн ойошторолманылар. Тәүҙә аралашыу өсөн ойошторолдо. Һуғышта тәүге юғалтыуҙарҙың береһе — күбеһенсә автомат түгел, ә хәбәрләшеү була...
498 һалдатты юғалтҡан 1974 йыл Төркиәгә өйрәтте: Ҡайтанан сит дәүләттәрҙең Төркиәнең һуғыш майҙанындағы аралашыуын боҙоуына юл ҡуймау…
Һуғыштың төп ҡоралы
Кипрҙан һуң Төркиә хәбәрләшеү бәйлелеген кәметеү өсөн милли оборона сәнәғәтенә йүнәлде. Әммә:
Технология үҙгәргән һайын бәйлелек формаһы ла үҙгәрҙе. Был юлы проблема радиостанциялар түгел, ә программа тәьминәте һәм цифрлы системалар булды…
Мәҫәлән:
Израилдән алынған дрондар (ИҺА) Төркиәгә заманса һуғыштың яңы ысынбарлығын күрһәтте. Дрон һиңә ҡарай ине, әммә уның хеҙмәтләндереүенән алып, бурыс системаһына, мөһим технологияларынан интеграцияһына тиклем күп өлкәләрҙә тышҡы бәйлелек дауам итте. Израил ваҡыт үтеү менән ҡыйынлыҡтар тыуҙырҙы…
Был тәжрибә, шул ҡоралдың электрон инфраструктураһын, программа тәьминәтен һәм үҫтереү процессын да контролдә тотоу кәрәклеген асыҡланы.
Бөгөн F-35 тураһында бәхәстәрҙе тик "осҡос алыу кәрәкме, юҡмы" тигән һорауға ҡыҫҡартыу етешһеҙлек булыр. Сөнки: бөгөнгө заманса һуғыштарҙа төп көс — осҡостың корпусы түгел, бурыслы компьютерын, электрон һуғыш системаларын, мәғлүмәт селтәрен, двигателен, сығанаҡ кодын контролдә тотоуҙа.
Үҙебеҙ етештереү менән стратегик бәйһеҙлек бер үк әйбер түгел: программа тәьминәтен башҡалар үҫтерә, мөһим технологияны башҡалар идара итә, һәм системағыҙҙы үҙегеҙ теләгәнсә үҙгәртә алмайһығыҙ икән, флаг ҡуйылған платформа/система тулыһынса һеҙҙеке түгел! Һеҙ үҙегеҙҙе йәки тауыш йыйған халыҡты алдайһығыҙ ғына…
1974 йылда Төркиәне милли оборона сәнәғәтенә йүнәлткән һорау нигеҙҙә бер ҙә үҙгәрмәне: ул саҡта проблема радиостанциялар булһа, бөгөн программа тәьминәте…
Үҙгәргән технология, үҙгәрмәгән — һуғыштың иң мөһим мәлдәрендә үҙ яҙмышыңа кем ысынлап ҡарар ҡабул итә тигән һорау…
Ысын бәйһеҙлек — ҙур илдәрҙән "бүләктәр" көтөү түгел, бер ниндәй бүләккә мохтаж булмаҫлыҡ технологияға эйә булыу ул…
Ҡысҡа ваҡытлы сәйәси еңеүҙәргә йүнәлгәндә, оҙайлы стратегик бәйһеҙлек тураһында етәрлексә фекер алыша алмайбыҙ.
Сонер Ялчын
https://www.odatv.com/yazarlar/soner-yalcin/trumpin-hediyesi-unutulan-ders-120153817