Cengiz Xanın, əsrlər boyu sədaqətli lamalar (Tibetlilərin və Monqolların Buda rahiblərinə verdiyi ad) tərəfindən qorunan və ucaldılan ruhu, 1937-ci ildə Orta Monqolustanda, qara Şankh Dağlarının ətəyində Ay çayının sahilində yerləşən Budist məbədində itdi. Stalin tərəfdarları 1930-cu illər boyunca, mədəniyyət və dinlərinə qarşı çıxdıqları üçün otuz min Monqolu edam etdilər. Əsgərlər monastırları ardıcıl olaraq xarabaya çevirdilər, rahibləri öldürdülər, rahibələrin şərəfinə toxundular, müqəddəs əşyaları sındırdılar, kitabxanaları qarət etdilər, müqəddəs kitabları yandırdılar və məbədləri dağıtdılar. Rəvayətə görə, Cengiz Xanın Şankh Məqbədində saxlanılan ruhunun simvolunu biri gizlicə xilas etdi, qorumaq üçün paytaxt Ulanbaturaya qaçırdı və Cengiz Xanın ruhu buradan itib.
Ölkə 1962-ci ildə, Cengiz Xanın səkkiz yüzillik doğum ildönümünün xatirəsinə kiçik pul seriyaları hazırladı. Hökumətin ikinci ən yüksək səviyyəli üzvü olan Tomor-ochir, Cengiz Xanın doğum yerini göstərmək üçün Onon çayının sahilində bir abidə inşa etmək səlahiyyəti verdi və Monqol İmperiyasının tarixində yaxşı və pis tərəfləri qiymətləndirmək üçün alimlərin qatıldığı bir konfransın təşkilini dəstəklədi. Həm pulda, həm də abidədə, Cengiz Xanın itmiş suldesi, fəth etdiyi at tüklərindən hazırlanmış ruh sancaqı və ruhunun rahatlıq tapdığı yerin təsviri əks olunmuşdu.
Təxminən səkkiz yüz il sonra belə, sulde həm Monqollar, həm də Monqolların fəth etdiyi xalqlar üçün çox dərin emosional mənalar daşıyırdı. O qədər ki, Ruslar, suldenin pulda təsvir olunmasını millətçi oyanış və potensial bir hücum kimi qiymətləndirdi. Sovetlər, peyk dövlətlərinin müstəqil yol seçməsi və ya daha da pis halda Monqolustanın digər qonşusu və bir vaxtlar Sovet İttifaqının ən yaxşı dostu olan Çinlə yaxınlaşması qorxusuyla məntiqsiz reaksiya verdilər. Monqolustanda kommunist hakimiyyət pul buraxılmasını və alimlərin işini əngəllədi. Partiya rəsmiləri, “Cengiz Xanın rolunu ideallaşdırmaq meyli” səbəbi ilə Tomor-ochiri xəyanətdə ittiham edib vəzifəsindən azad etdilər, ölkə daxilində sürgün etdilər və daha sonra baltayla öldürdülər. Kommunistlər, Çin casusları, sabotajçılar və problemli şəxslər kimi qiymətləndirdikləri Monqol alimlərinin işlərinə yönəldilər. Sonrakı millətçilik əleyhinə kampaniyada avtoritar arxeoloq Perleyi həbs etdilər. Perley burada Tomor-ochirin müəllimi olmaq və Monqol İmperiyasının tarixini gizli araşdırmaq ittihamları ilə çox çətin şəraitdə saxlanıldı.
Cengiz Xan dövrünün tarixi ilə əlaqəli bütün müəllimlər, tarixçilər, sənətçilər, şairlər və müğənnilər təhlükə altında idi. Hakimiyyət orqanları bir qismini gizlicə edam etdilər. Digər alimlər işlərini itirdi və ailələri ilə birlikdə sərt Monqol iqlimində evlərindən qovuldular. Bundan əlavə, tibbi yardım ala bilmədilər və bir çoxu Monqolustanın geniş açıq sahələrində müxtəlif yerlərə sürgün edildi.
Bu təmizləmələr zamanı, Cengiz Xanın ruh sancaqı tamamilə itdi və böyük ehtimalla Monqol xalqını cəzalandırmaq üçün Sovetlər tərəfindən məhv edildi.
Cengiz Xan – Jack Weatherford
https://dtarihi.com/cengiz-hanin-1937de-kaybolan-ruh-sancagi-stalin-30-000-mogolu-neden-idam-etti/