TEMA Қорының кен рұқсат картасы зерттеулері бойынша; Чанаккале-Балыкесир (Қаз таулары) ауданының 79%-ы, Измирдің 70%-ы, Мұғланың 59%-ы IV топқа жататын алтын, күміс, көмір, лигнит сияқты кен өндіру қызметтеріне рұқсатталған. TEMA Қорының Басқарма Төрағасы Дениз Атач тек бір кен тобына берілген рұқсаттарды зерттеп жатқанын, басқа кен топтарын қосса, пайыздардың арта түсетінін айтып, "Кен өндіру қызметтерінен туындайтын үлкен қауіптің астында тұрмыз және бұл қауіп күннен-күнге ұлғайып келеді" деді.
TEMA Қоры; 2019 жылдан бастап жүргізген кен рұқсат картасы зерттеулері нәтижесінде 29 облыстың жер көлемінің 67%-ы IV топқа жататын алтын, күміс, көмір, лигнит сияқты кендерге рұқсатталғанын анықтады. Талдауларға қарағанда ең көп рұқсат берілген облыстар Эгей аймағында орналасқан, Кютахияның 92%-ы, Чанаккале-Балыкесир (Қаз таулары) 79%-ы, Измир 70%-ы, Мұғла 59%-ы, Афьонкарахисар 52%-ы IV топқа жататын кен өндіру қызметтеріне рұқсатталған. Сандық мәліметтерге қарағанда Энергетика министрлігінің Кен Істері Басқармасы өмір сүру орындарын, ауыл шаруашылығы аймақтарын, ормандарды, жайылымдарды, су ресурстарын ескермей, барлық жерде кен өндіруге рұқсат берген.
Республиканың сұрақтарына жауап берген TEMA Қорының Басқарма Төрағасы Дениз Атач тек бір кен тобына берілген рұқсаттарды зерттегендерін, басқа кен топтарын қосса пайыздардың арта түсетінін айтып, "Егер бұл баяндаманы 2024 жылдың қаңтарында дайындаған болсақ, рұқсатталған аймақтың пайызы әлдеқайда жоғары болар еді" деді.
ТЕК БІР ЖОБАҒА ҚОРЫТЫНДЫ ҚАРСЫ БЕРІЛДІ
- TEMA Қорының дайындаған кен рұқсат картасына сәйкес соңғы 20 жылда қанша кен оры ашылды?
Түркияда кендер Кен Заңына сәйкес 5 топқа бөлінеді. Біз TEMA Қоры ретінде зерттеулерімізді кең аумақтарды қамтып, өндіріс кезінде көп су тұтынатын және ластау тудыратын IV топқа жататын көмір және алтын, күміс, мыс сияқты металдық кен өндіру қызметтеріне бағыттаймыз.
Кен рұқсат карталарында облыстардың IV топқа жататын кендерге рұқсатталу пайызын анықтаймыз. 2019-2022 жылдар аралығында 29 облыстың кен рұқсат карталарын зерттеп, олардың орташа 67%-ы IV топқа жататын кендерге рұқсатталғанын анықтадық. Басқа кен топтарын да зерттегенде рұқсатталу пайызы әлдеқайда жоғары болар еді. Сонымен қатар, бұл карталардағы рұқсатталған алаңдар да көбейіп жатыр, себебі MAPEG мыңдаған алаңдарды аукционға шығарып отыр. Мысалы, 2022 жылдың қарашасында Ордуның 71%-ы IV топқа жататын кендерге рұқсатталғанын анықтадық. Егер бұл баяндаманы 2024 жылдың қаңтарында дайындаған болсақ, рұқсатталу пайызы әлдеқайда жоғары болар еді.
Соңғы 20 жылда қанша кен оры ашылғанын айту мүмкін емес, бірақ соңғы бір жылда қанша Қоршаған ортаға әсерді бағалау (ҚОӘБ) оң және ҚОӘБ қажет емес деген шешімдер берілгенін айтуға болады. Тек 2023 жылы мұнай, табиғи газ, III және IV топқа жататын кендер бойынша ҚОӘБ процесі басталған 525, ҚОӘБ қажет емес шешімі берілген 443, ҚОӘБ оң шешімі берілген 37 жоба бар. ҚОӘБ теріс шешімі берілген тек 1 жоба ғана бар. Көріп отырғанымыздай, күннен-күнге көбірек кен жобалары ҚОӘБ оң және ҚОӘБ қажет емес шешімдерімен мақұлдануда.
Қаз таулары кен картасы
ҮЛКЕН ҚАУІП АСТЫНДАМЫЗ
- Үкіметтер кен үшін табиғаттан неге соншалықты тез бас тартады? Жер астындағы байлық үстіндегі байлықтан құнды ма?
Табиғи байлықтардың маңыздылығы өкінішке орай жеткілікті деңгейде түсінілмеген деп ойлаймыз. Климат дағдарысы, су дағдарысы, азық-түлік дағдарысы сияқты бірнеше дағдарысты бір уақытта бастан өткеріп жатырмыз. Біздің ең басты қажеттілігіміз - топырағымызды, ауамызды және суымызды қорғау болуы керек. Бірақ өкінішке орай, бұл бағытта қорғау/пайдалану балансы сақталатын саясаттар жоқ.
Мысалы, Чанаккале провинциясының Байрамич ауданында мыс кен жобасы жүзеге асырылмақ. Бұл мыс кенінің бір жылда тұтынатын суы Чанаккаледегі 100 мыңнан астам адамның бір жылда тұтынатын суына тең. Ауданның басқа IV топқа жататын кен жобаларын ескерсек, қаншалықты көп су тұтынылатынын елестете аласыздар. IV топқа жататын кен өндіру қызметтерінен туындайтын үлкен қауіптің астында тұрмыз және бұл қауіп күннен-күнге ұлғайып, әсерлері қаттырақ сезілуде. Табиғи байлықтарымызды қорғау еліміз үшін ең шұғыл мәселе болуы керек және бұл бағытта әркім өз үлесін қосуы қажет деп санаймыз.
2200 ФУТБОЛ АЛАҢЫНА ТЕҢ ОРМАН ЖОЙЫЛАДЫ
- Қаз тауларында және Измирде де алтын кендері бар. Іличтегі сияқты қауіп бар ма?
Әрине, бар. Екі аймақ та сейсмикалық белсенді және климат дағдарысынан туындайтын болжанбайтын ауа райы құбылыстары жиі кездесетін аймақтар. Іличтегі алтын кенінде халықаралық стандарттарға сай кен өндіру жүргізілгені айтылған. Бірақ жиналған лейч алаңының тұрақтылығы бақылауда болмаған. Бұл апат бізге көрсетті: кен өндіру орындарында қатты жаңбыр, жер сілкінісі сияқты табиғи апаттар болмаса да, кен өндіру қызметінің өзінен үлкен апат болуы мүмкін. Бұған қосымша, жоғарыда айтқанымыздай, жер сілкінісі мен ауа райы құбылыстарының ықпалын қоссақ, үлкен қауіптің астында екеніміз анық. Сонымен қатар біздің зерттеулерге сәйкес Қаз тауларының 79%-ы, Измирдің 70%-ы IV топқа жататын кендерге рұқсатталған.
Қаз таулары аймағында ҚОӘБ оң шешімін алған 3 үлкен кен жобасы бар;
Біріншісі; Балыкесирдің Алтыейлүл және Ивринди аудандарында жүзеге асырылмақ алтын, мыс кен жобасы. Бұл жобаға 2022 жылдың 5 қыркүйегінде ҚОӘБ оң шешімі берілді. Жобаның ҚОӘБ аумағы 913 гектар (шамамен 1220 футбол алаңы), ҚОӘБ есебіндегі орман ауданы 751 гектар (шамамен 1000 футбол алаңы), яғни жобаның 82%-ы орман аумағы.
Екінші жоба Чанаккале, Ләпсекідегі алтын кен жобасы. Бұл жобада алтын кенінің аумағын 12 есе ұлғайту жоспарлануда. Ұлғайту нәтижесінде жалпы ҚОӘБ аумағы 429 гектар (шамамен 575 футбол алаңы) болады және оның 387 гектары (шамамен 520 футбол алаңы) орман аумағы. Бұл жобаға да 2022 жылдың 8 желтоқсанында ҚОӘБ оң шешімі берілді.
Үшінші жоба Чанаккале провинциясының Байрамич ауданында жоспарланған Халилага мыс кен жобасы. Жобаның алғашқы ҚОӘБ оң шешімі жойылды, бірақ кен компаниясы 2009/7 Нұсқаулығы аясында сарапшылардың техникалық кемшіліктері мен соттың заңсыздық туралы анықтамалары негізінде қайта ҚОӘБ процесін бастады. Қоршаған орта, Қала құрылысы және Климат өзгерісі министрлігі бұл екінші ҚОӘБ өтінішіне 2023 жылдың 14 наурызында ҚОӘБ оң шешімін берді. Жобаның ҚОӘБ аумағы 580 гектар (шамамен 775 футбол алаңы), оның 514 гектары (шамамен 685 футбол алаңы) орман аумағы.
Тек осы үш жобаның жойып жіберетін орман аумағы 1652 гектарды құрайды. Басқа сөзбен айтқанда, бұл үш жоба шамамен 2200 футбол алаңы көлеміндегі орманды жояды. Қаз тауларында жоспарланған басқа кен жобаларын ескерсек, орманымыз, биологиялық алуандығымыз және ауыл шаруашылығы өнімділігіміз үлкен қауіптің астында екенін айта аламыз.
Сонымен қатар Измирде де алтын кен жобалары үшін ҚОӘБ процестері басталып жатыр. Қазірдің өзінде Бергама аймағында үлкен зақым бар, жаңа жобалармен аймақтың жойылуын көргіміз келмейді. Солтүстік Эгей, Гедиз және Кючүк Мендерес бассейндері ауыл шаруашылығы үшін өте маңызды, сонымен қатар бұл аймақтарда туризм де үлкен табыс көзі. Ауданның ормандары мен бай түрлер алуандығын ескерсек, үлкен алаңдаушылық бар. Географиямыз кен өндіру қызметтерімен жойылмауы керек. Елімізде Ілич, Шебинкараһисар, Эшме сияқты апаттарды қайтадан көргіміз келмейді.
Измир кен картасы
КЕН ОРЫНДАРЫНАН ҚАЛҒАНЫ ТӨТЕНШЕ ҚАЗЫЛҒАН ҚҰПЫРЫҚТАР
- Бұл аймақтардағы экожүйелер мен биологиялық алуандығын қорғау тұрғысынан кен қызметтерінің кеңеюінің ұзақ мерзімді әсерлері қандай? TEMA Қорының осы тақырыпта зерттеуі және болжамы бар ма?
Әсерлер қысқа, орта және ұзақ мерзімге бөлінеді, әрине, бірақ кен өндіру қызметтерінде, әсіресе IV топ металдық кен жобаларында табиғи байлықтарға кері әсерлер алғашқы қадамнан – бұрғылау жұмыстарынан басталады. Белгілі болғандай, кен қорының бар-жоғын анықтау үшін жүздеген нүктеде бұрғылау жүргізіледі және бұл аймақтар көбінесе орман, ауыл шаруашылығы, жайылым жерлері болады. Бұл жұмыстар сол жердегі тіршілік ортасын бұзады. Жолдар ашылады, шаң тозаң пайда болады. Егер кен өндіру шешімі қабылданса, онда үлкен аумақтарда – 1000 гектарға дейінгі ҚОӘБ аумақтарында – топырақ алынып, жарылғыш заттар қолданылады, химиялық заттар пайдаланылады. Бұл жұмыстардың барлығында жердің бүлінуі, топырақтың ластануы, орман экожүйесінің жойылуы, биологиялық алуандылықтың жоғалуы, жер асты және жер үсті су ресурстарының зақымдануы және халық денсаулығына қатысты көптеген кері әсерлер болады. Өкінішке орай, әсерлер мұнымен шектелмейді; кен өндіруден шыққан қалдықтар – тағы бір маңызды мәселе. Себебі қалдық қоймалары мен лейч алаңдарында жиналған қалдықтар уақыт өте құлап, сіңіп, барлық экожүйе компоненттерін қайтымсыз түрде ластайды. Алтын кенінің орнына тек кен орындары, яғни тозақ шұңқырлары мен улы химиялық қалдықтар қалады.
Жақында кен апаттарының ұзақ мерзімді зиянын көрсететін зерттеуді жарияладық. 2021 жылдың 18 қарашасында Гиресунның Шебинкараһисар ауданы, Йедикарде ауылына жақын жерде қорғасын, мырыш, мыс кен орнына қатысты қалдық қоймасы қабырғасының құлауынан мыңдаған тонна ауыр металдармен ластанған химиялық қалдықтар алдымен Дарәбүл өзеніне, одан кейін Келкит аңғарына таралып, Қылычкая су қоймасына жеткен еді. Қоршаған орта апатынан кейін, қалдық қоймасынан айналадағы егістік жерлер мен су қоймаларына ағып кеткен химиялық заттарды тазалау үшін Қоршаған орта, Қала құрылысы және Климат өзгерісі министрлігі жұмыс жүргізген. Апаттан кейін 2021 жылдың 22 қарашасында бірінші және министрліктің тазалау жұмысынан 9 ай өткен соң 2022 жылдың 30 тамызында екінші сынамалар алынып, талданған. TEMA Қорының баяндамалары көрсеткендей, Шебинкараһисар кен апатынан кейін министрлік жүргізген тазалау жұмыстарына қарамастан табиғи байлықтардағы ластану шекті деңгейден төмен түсірілмеген. Лабораториялық талдаулар нәтижесінде апаттан 9 ай өткеніне қарамастан ауыр металдардың деңгейі, негізінен, шектен әлдеқайда жоғары екені анықталды. Бұл нәтижелер табиғаттың улы химикаттармен ластанғанын және экожүйедегі барлық тіршілік иелерін әлі де қауіп төндіретін улы қалдықтардың бар екенін, ересектер үшін «ескертуге тұрарлық», балалар үшін «жоғары қатерлі ісік қаупі» бар екенін көрсетеді.
- Кен өндіру қызметтерінің табиғи ортаға әсерін азайту және тұрақты болашақ үшін үкіметтің осы саладағы саясаттары қандай болуы керек?
TEMA Қоры ретінде бұл тақырыпта саясат ұсынысымыз бар. Біз кен өндіруге тыйым салынатын аймақтарды анықтап, сол аймақтарды заңдармен кен өндіруге қарсы қорғауды талап етеміз. Әлемде мұндай мысалдар көп. ЕО елдерінен бастап Америкаға, Филиппинге, Индонезияға және Нигерияға дейін көптеген елдер маңызды табиғи аймақтарда кен өндіруге рұқсат бермейді.
Егер бір жерде кен өндіру жүргізілсе, оның бұрынғы қалпына келуі ешқашан мүмкін емес. Сондықтан біз орман алқаптарында, қорғауға алынған аймақтарда (ұлттық парктер, табиғат парктері, қоршаған ортаны қорғау аймақтары, жабайы табиғат аумақтары және т.б.), ауыл шаруашылығы жерлерінде, су бассейндерінде, тарихи және мәдени аймақтарда кен өндіру қызметтері мүлдем жүргізілмеуі керек деп санаймыз. Бұл тақырыпқа арналған "Кен өндіруге жабық аймақтар туралы саясат ескертпесі" атты кітапшамызға біздің веб-сайтымыздың (tema.org.tr) Қоршаған орта кітапханасы бөлімінен қол жеткізуге болады.
Жарияланған күні: 01.03.2024
https://www.cumhuriyet.com.tr/cevre/egenin-altina-dinamit-2180885