TEMA Fondu; mədən lisenziyalaşdırma xəritəsi işlərinə əsasən; Çanakkale-Balıkəsir (Kaz Dağları) ərazisinin 79%-i, İzmirin 70%-i, Muğlanın 59%-i IV qrup adlanan qızıl, gümüş, kömür, linyit kimi mədənçilik fəaliyyətlərinə lisenziyalaşdırılıb. TEMA Fondu İdarə Heyətinin sədri Deniz Ataç yalnız bir mədən qrupu üçün verilən lisenziyaları araşdırdıqlarını, digər mədən qruplarını da əlavə etsələr nisbətlərin artacağını bildirərək, “Mədənçilik fəaliyyətlərindən qaynaqlanan böyük bir təhdid altındayıq və bu təhdid hər keçən gün böyüyür” dedi.
TEMA Fondu; 2019-cu ildən etibarən davam etdirdiyi mədən lisenziyalaşdırma xəritəsi işləri nəticəsində 29 vilayətin ərazisinin 67%-nin IV qrup mədənlər adlanan qızıl, gümüş, kömür, linyit kimi mədənlər üçün lisenziyalaşdırıldığını müəyyən edib. Analizlərə görə; ən çox lisenziya verilən vilayətlər Egeyə məxsusdur. Kütahyada 92%, Çanakkale-Balıkəsir (Kaz Dağları) 79%, İzmir 70%, Muğla 59%, Afyonkarahisar 52% IV qrup mədənçilik fəaliyyətlərinə lisenziyalaşdırılıb. Rəqəmlərə baxdıqda Enerji Nazirliyi Mədən İşləri Ümumi İdarəsi yaşayış sahələrini, kənd təsərrüfatı bölgələrini, meşələri, otlaqları, su ehtiyatlarını nəzərə almadan hər yerdə mədənçilik fəaliyyətlərinə icazə verib.
Cumhuriyyətin suallarını cavablandıran TEMA Fondu İdarə Heyətinin sədri Deniz Ataç yalnız bir mədən qrupu üçün verilən lisenziyaları araşdırdıqlarını, digər mədən qruplarını da əlavə etsələr nisbətlərin artacağını bildirərək, “Bu hesabatımızı 2024-cü ilin yanvarında hazırlamış olsaydıq, lisenziyalaşdırma nisbəti daha yüksək olardı” dedi.
YALNIZ BİR LAYİHƏ ÜÇÜN ÇED MÜSBƏT OLMAYAN QƏRAR VERİLİB
- TEMA Fondunun hazırladığı mədən lisenziyalaşdırma xəritəsinə görə son 20 ildə neçə mədən ocağı açılıb?
Türkiyədə mədənlər, Mədən Qanununa əsasən 5 qrupa bölünür. Biz TEMA Fondu olaraq işlərimizi bu mədən qrupları arasında geniş sahələrə yayılan və istehsal zamanı intensiv su sərfiyyatı və çirklənməyə səbəb olan IV qrup mədənlərdən; kömür və qızıl, gümüş, mis kimi metalik mədənçilik fəaliyyətlərinə yönəldirik.
Mədən lisenziyalaşdırma xəritələrimizdə vilayətlərin IV qrup mədənlərə lisenziyalaşdırılma nisbətini müəyyən edirik. 2019-2022-ci illər arasında 29 vilayətin mədən lisenziyalaşdırma xəritələri üzərində iş apardıq və bu vilayətlərin orta hesabla 67%-nin IV qrup mədənlərə lisenziyalaşdırıldığını aşkar etdik. Digər mədən qruplarını da araşdırmış olsaydıq, vilayətlərdəki lisenziyalaşdırma nisbəti əlbəttə ki, daha yüksək olardı. Bundan əlavə, bu xəritələrdəki lisenziyalaşdırılmış sahələrdə də artımlar olur, çünki MAPEG minlərlə sahəni hərraca çıxarır. Məsələn, 2022-ci ilin noyabrında Ordu vilayətinin 71%-nin IV qrup mədənlərə lisenziyalaşdırıldığını müəyyən etdik. Əgər bu hesabatımızı 2024-cü ilin yanvarında hazırlamış olsaydıq, lisenziyalaşdırma nisbəti daha yüksək olardı.
Son 20 ildə neçə mədən ocağı açıldığı barədə dəqiq məlumat vermək mümkün deyil, amma son bir il ərzində neçə Ətraf Mühitə Təsir Qiymətləndirilməsi (ÇED) Müsbət və ÇED Lazım Değildir qərarlarının verildiyini danışa bilərik. Yalnız 2023-cü ildə neft, təbii qaz, III və IV qrup mədənlərlə bağlı ÇED prosesi başlayan 525, ÇED Lazım Değildir qərarı verilən 443, ÇED Müsbət qərarı verilən 37 layihə var. ÇED Mənfi qərarı verilən isə yalnız 1 layihə mövcuddur. Göründüyü kimi, hər keçən gün daha çox mədən layihəsi ÇED Müsbət və ÇED Lazım Değildir qərarları ilə təsdiqlənir.
Kazdağları mədən xəritəsi
BÖYÜK BİR TƏHDİD ALTINDAYIQ
- Hökumətlər çıxacaq mədən üçün təbiətdən niyə bu qədər tez imtina edir? Yeraltındakı zənginlik, üstündəkinə nisbətən daha mı dəyərlidir?
Təəssüf ki, təbii sərvətlərin önəmi kifayət qədər dərk edilmir. İqlim böhranı, su böhranı, ərzaq böhranı kimi bir çox böhranı eyni anda yaşadığımız bir dövrdəyik. Əsas ehtiyacımız torpağımızı, havasımızı və suyumuzu qorumaq olmalıdır. Lakin təəssüf ki, bu mövzuda qoruma/istifadə balansını nəzərə alan siyasətlərimiz yoxdur.
Məsələn, Çanakkale Bayramiç rayonunda bir mis mədən layihəsi həyata keçirilmək istənir. Bu mis mədəninin bir ildə istifadə edəcəyi su, Çanakkalədə 100 mindən çox insanın bir ildə istifadə etdiyi suya bərabərdir. Regiondakı digər IV qrup mədən layihələrini də nəzərə alsaq, nə qədər intensiv su sərfiyyatının olduğunu özünüz təsəvvür edin. IV qrup mədənçilik fəaliyyətlərindən qaynaqlanan böyük bir təhdid altındayıq və bu təhdid hər keçən gün böyüyür, təsirləri daha güclü şəkildə qarşımıza çıxır. Təbii sərvətlərimizi qorumaq ölkə olaraq ən təcili gündəmimiz olmalı və bu mövzuda hər kəs öz payını verməlidir.
2200 FUTBOL SAHƏSİ BÖYÜKLÜYÜNDƏ MEŞƏ YOX OLACAQ
- Kazdağları və İzmir də qızıl mədənləri var. İliçdəki kimi bir təhlükədən danışa bilərikmi?
Əlbəttə, danışa bilərik. Hər iki bölgə həm zəlzələ bölgəsi, həm də iqlim böhranı səbəbindən proqnozlaşdırılması çətin hava hadisələrinin baş verdiyi ərazilərdir. İliçdəki qızıl mədənində beynəlxalq standartlara uyğun mədənçilik aparıldığı iddia edilirdi. Lakin yığın liç sahəsinin stabilliyi belə nəzarət edilə bilmədi. Bu faciə bizə göstərdi ki, mədənçilik aparılan sahələrdə həddindən artıq yağış, zəlzələ kimi təbii fəlakətlər baş verməsə belə, böyük bir fəlakət yaşanma ehtimalı, mədənçilik fəaliyyətinin özündən qaynaqlana bilər. Üstəlik, dediyim kimi zəlzələ və ekstremal hava hadisələrinin gətirə biləcəyi təsirləri əlavə etsək, ciddi bir təhdid altında olduğumuz açıqdır. Üstəlik, apardığımız işlərə görə Kazdağlarının 79%-i, İzmirin isə 70%-i IV qrup mədənlərə lisenziyalaşdırılıb.
Hazırda Kazdağları bölgəsində ÇED müsbət qərarı almış 3 böyük mədən layihəsi mövcuddur;
Biri; Balıkəsirin Altıeylül və İvrindi sərhədlərində həyata keçirilməsi planlanan qızıl, mis mədən layihəsidir. Bu layihə haqqında 5 sentyabr 2022-ci ildə ÇED müsbət qərarı verilib. Layihənin ÇED sahəsi 913 hektar (təxminən 1220 futbol sahəsi), ÇED hesabatındakı meşə sahəsi isə 751 hektar (təxminən 1000 futbol sahəsi), yəni layihə sahəsinin 82%-i meşə sahəsidir.
İkinci layihə isə Çanakkale, Lâpseki-dəki qızıl mədən layihəsidir. Bu layihədə qızıl mədən sahəsinin 12 dəfə böyüdülməsi istənilir. Böyütmə ilə birlikdə ümumi ÇED sahəsi 429 hektar (təxminən 575 futbol sahəsi) olacaq və bu sahənin 387 hektarı (təxminən 520 futbol sahəsi) meşə sahəsidir. Bu layihə haqqında da 8 dekabr 2022-ci ildə ÇED müsbət qərarı verilib.
Digər layihə isə Çanakkale Bayramiç rayonunda planlaşdırılan Halilağa Mis Mədən layihəsidir. Layihənin ilk ÇED müsbət qərarı ləğv edildi, lakin mədən şirkəti 2009/7 Ümumi Qərarı çərçivəsində Ekspertlərin ifadə etdiyi texniki çatışmazlıqlar və məhkəmənin qanunsuzluq yönündəki qərarları səbəbindən yenidən bir ÇED prosesi başlatdı. Ətraf Mühit, Şəhərsalma və İqlim Dəyişikliyi Nazirliyi də bu ikinci ÇED müraciətinə 14.03.2023 tarixində ÇED müsbət qərarı verdi. Layihənin ÇED sahəsi 580 hektar (təxminən 775 futbol sahəsi), bu sahənin 514 hektarı (təxminən 685 futbol sahəsi) meşə sahəsindən ibarətdir.
Yalnız bu üç layihənin məhv edəcəyi meşə sahəsi 1652 hektardır. Başqa sözlə, yalnız bu üç layihə təxminən 2200 futbol sahəsi böyüklüyündə bir meşə sahəsini məhv edəcək. Kazdağlarında planlaşdırılan digər mədən layihələrini də nəzərə alsaq, meşə sahələrimizin, bioloji müxtəlifliyimizin və kənd təsərrüfatı istehsalımızın böyük risk altında olduğunu söyləyə bilərik.
Bundan əlavə, İzmir də qızıl mədən layihələri üçün ÇED prosesləri başlayır. Hal-hazırda Bergama səbəbindən bölgədə ciddi zərər yaranmışkən, yeni layihələrlə bölgənin məhvini izləmək istəmirik. Şimal Egey, Gediz və Kiçik Menderes hövzələri kənd təsərrüfatı istehsalı baxımından həyati əhəmiyyətə malikdir, eyni zamanda bu bölgələrdə turizm də böyük gəlir mənbəyidir. Bölgədəki meşələri və zəngin növ müxtəlifliyini də nəzərə alsaq, böyük narahatlıq duyuruq. Coğrafiyamız mədənçilik fəaliyyətləri ilə məhv edilməməlidir. Ölkəmizdə İliç, Şebinkarahisar, Eşmə kimi fəlakətləri bir daha yaşamaq istəmirik.
İzmir mədən xəritəsi
MƏDƏN OCAQLARINDAN GERİ QALAN CƏHƏNNƏM ÇUXURLARIDIR
- Bu bölgələrdəki ekosistemlərin və bioloji müxtəlifliyin qorunması baxımından, mədən fəaliyyətlərinin yayılmasının uzunmüddətli təsirləri nələr ola bilər? TEMA Fondunun bununla bağlı bir araşdırması və proqnozu varmı?
Təsirlər qısa, orta və uzun müddətli olaraq təsnif edilə bilər, əlbəttə, amma mədənçilik fəaliyyətlərində, xüsusilə IV qrup metalik mədən layihələrində təbii sərvətlərə mənfi təsir ilk addımdan; kəşfiyyat quyuları dövründə başlayır. Bildiyiniz kimi, yataq mövcudluğunu müəyyən etmək üçün yüzlərlə nöqtədə quyular qazılır və bu sahələr adətən meşə, kənd təsərrüfatı və otlaq sahələri olur. Bu əməliyyatlar oradakı yaşayış mühitini parçalayır. Yollar açılır, tozlanma baş verir. Əgər mədənçilik fəaliyyətinə qərar verilərsə, minlərlə hektar sahədə – 1000 hektara çata bilən ÇED sahələrindən danışırıq – torpaq soyulur, ocaqlar üçün partlayışlar edilir, kimyəvi maddələr istifadə olunur. Bütün bu əməliyyatlarda; torpaq dağıntısı, torpaq çirklənməsi, meşə ekosisteminin məhv edilməsi, bioloji müxtəlifliyin itirilməsi, həm yeraltı həm də yerüstü su ehtiyatlarının zərər görməsi və ictimai sağlamlıq problemləri kimi bir çox mənfi təsir mövcuddur. Təəssüf ki, təsirlər bununla bitmir; mədənçilik fəaliyyəti nəticəsində yaranan tullantılar isə başqa bir vacib məsələdir. Çünki tullantı barajlarında və yığın liç sahələrində yığılan bu tullantılar zamanla çökməkdə, sızmaqda və bütün ekosistem komponentlərini geri dönməz şəkildə çirkləndirməkdədir. Bir qızıl mədən sahəsindən geriyə qalan təəssüf ki, mədən ocaqları, yəni cəhənnəm çuxurları və zəhərli kimyəvi tərkibli tullantılardır.
Yaxınlarda mədən fəlakətlərinin uzunmüddətli dağıdıcı təsirlərini ortaya qoyan bir araşdırmanı ictimaiyyətlə paylaşdıq. 18 noyabr 2021-ci ildə Giresunun Şebinkarahisar rayonunun Yedikardeş kəndi yaxınlığında fəaliyyət göstərən qurşun, sink, mis mədəninə aid təsisatın mədən tullantılarının saxlanıldığı tullantı barajının divarında çökmə baş vermiş, minlərlə ton ağır metal tərkibli kimyəvi tullantı əvvəlcə Darabul çayına, sonra da Kelkit vadisinə yayılaraq Kılıçkaya su anbarına çatmışdı. Ətraf mühit fəlakətindən sonra, tullantı barajından ətrafdakı tarlara və su yataqlarına axan kimyəvi tullantının təmizlənməsi üçün Ətraf Mühit, Şəhərsalma və İqlim Dəyişikliyi Nazirliyi (ƏMŞİDN) tərəfindən iş aparılmışdı. Fəlakətdən dərhal sonra 22 noyabr 2021-ci ildə birinci və Nazirliyin təmizlik işlərindən 9 ay sonra 30 avqust 2022-ci ildə eyni nöqtələrdən ikinci nümunələr götürülüb analiz etdirildi. TEMA Fondu olaraq hesabatlarla ortaya qoyduğumuz iş; Şebinkarahisar mədən fəlakətindən sonra Nazirlik tərəfindən aparılan təmizlik işlərinə baxmayaraq təbii sərvətlər üzərindəki çirklənmənin limit dəyərlərin altına endirilmədiyini açıq şəkildə göstərir. Nümunələr üzərində aparılan laboratoriya analizləri nəticəsində; fəlakətin üzərindən 9 ay keçməsinə baxmayaraq ağır metalların, əsasən limitlərin çox üzərində olduğu müəyyən edildi. Bu nəticələr; təbiətin zəhərli kimyəvi maddələrlə çirkləndiyini və hələ də ekosistemdə bütün canlıları təhdid edəcək səviyyədə zəhərli tullantıların mövcud olduğunu, böyüklər üçün “diqqət çəkici”, uşaqlar üçün isə “yüksək xərçəng riski” yarandığını göstərir.
- Mədənçilik fəaliyyətlərinin təbii ətraf mühitə təsirlərini azaltmaq və davamlı gələcək üçün hökumətin bu sahədə siyasətləri necə olmalıdır?
TEMA Fondu olaraq bu mövzuda bir siyasət təklifimiz var. Bizlər, mədənçilik fəaliyyətlərinin həyata keçirilə bilməyəcəyi sahələrin müəyyən edilməsini və bu sahələrin qanunlarla mədənçilik fəaliyyətlərindən qorunmasını tələb edirik. Dünyada bunun çox nümunəsi var. AB ölkələrindən Amerika, Filippin, İndoneziya və Nigeriyaya qədər bir çox ölkə önəmli təbii sahələrdə mədənçilik fəaliyyətlərinə icazə vermir.
Əgər bir sahədə mədənçilik fəaliyyəti apararsınızsa, həmin sahənin əvvəlki vəziyyətinə qayıtması heç cür mümkün deyil. Buna görə də biz; meşə sahələrimizdə, qorunmalı sahələrdə (milli parklar, təbiət parkları, ətraf mühit qoruma zonaları, vəhşi həyat sahələri və s.), kənd təsərrüfatı sahələrində, su hövzələrində, tarixi və mədəni sahələrdə mədənçilik fəaliyyətlərinin mütləq şəkildə aparılmaması lazım olduğunu söyləyirik. Bu mövzu ilə bağlı hazırladığımız “Mədənçiliyə Qapalı Sahələr Siyasət Qeydi” adlı broşuramı veb saytımızın (tema.org.tr) Ətraf Mühit Kitabxanası bölməsindən əldə edə bilərsiniz.
Nəşr tarixi: 01.03.2024
https://www.cumhuriyet.com.tr/cevre/egenin-altina-dinamit-2180885